DRC’deki Upemba Ulusal Parkı Çevresinde Yaşayan Topluluklar: Koruma Çalışmaları Bir Maliyete Oturuyor

• Artan araştırma birikimi, koruma çalışmalarının toplulukların kaynaklara erişim ihtiyacıyla çakıştığı durumlarda ortaya çıkabilecek gerilimlere dikkati çekiyor.
• Son dönemde yapılan bir çalışma, Demokratik Kongo Cumhuriyeti’nde Upemba Ulusal Parkı’nın yakınındaki Kisandji köyü sakinlerinin adaletsizlik algısını inceliyor; yerel sakinler, yiyecek, ilaç ve tarım için güvendikleri park ormanına sınırlı erişimle karşı karşıya olduklarını söylüyor.
• Kisandji sakinleri, devam eden çatışmalar, madencilik ve diğer kaynak çıkarma biçimleri nedeniyle defalarca yerinden edilmeye kurban gitti; bunların tümü, kalıcı bir kararsızlık ve güvensizlik duygusuna katkıda bulundu.
• Uzmanlar, koruma kararlarının verilmesine ve kaynak yönetimine daha fazla topluluk katılımının, koruma çalışmalarıyla kaynaklara erişim ihtiyacı arasındaki gerilimi hafifletmeye yardımcı olabileceğini öne sürüyor.

Orman, içinde ve etrafında yaşayan topluluklar için birçok şey olabilir. Tarım arazisi, bir eczaneye, bir yiyecek kaynağına veya kültürel bir merkez görevi görebilir. Orman, hayatta kalmak için ona güvenden sakinler için bir yaşam hattı olabilir. Ancak bu arazinin korumalı bir alan içinde olması, erişimi kısıtlayabilir.

Bu, dünyanın birçok bölgesinde yaygın bir senaryodur; ekolojik değeri yüksek alanlar, aynı zamanda toplulukların hayatta kalmak için güvendikleri ekosistemlere de ev sahipliği yapar. Artan araştırma birikimi, koruma altında olan korumalı alanlar ile topluluk arazilerinin çakıştığı durumlarda ortaya çıkabilecek gerilimlere dikkati çekiyor.

Buna örnek olarak, Demokratik Kongo Cumhuriyeti’nin güneydoğusunda, Haut-Katanga eyaletinde bulunan ve Upemba Ulusal Parkı’na yaklaşık 13 kilometre (8 mil) mesafedeki etnik açıdan çeşitli bir köy olan Kisandji gösterilebilir. Kisandji sakinleri, parkta bulunan doğal kaynakları yiyecek, ilaç ve tarım için kullanır. Ancak 2015’ten beri, yasa dışı avlanma ve vahşi hayat suçlarıyla mücadeleUlusal çabaları kapsamında sakinlerin park alanına erişimi zorlaştı.

Parkın alanı, içinde Kisandji’nin de bulunduğu çevre toplulukların geçim kaynağı olmuştur; Kisandji’de hanelerin yaklaşık %85’i temel olarak tarıma dayanmaktadır. Elektrik, musluk suu veya sağlık hizmeti olmadan, Kisandji sakinleri beslenme, ilaç ve gelir için doğaya büyük ölçüde güvenir. Ayrıca; savaş, yerinden etme, yoksulluk, madencilik ve insanların geçim faaliyetlerini ve yaşamını olumsuz etkileyen diğer çıkarım faaliyetleriyle şekillenmiş bir peyzajda, parkın içindeki ormanlar onların temel beslenme kaynağı olmaya devam etmektedir.

Upemba Ulusal Parkında savanna. Görüntü: Justin Sullivan / Forgotten Parks aracılığıyla.

İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi tarafından yayımlanan güncel bir çalışma; korunan alanlar ile toplulukların çatışma ve yoksullukla işaretli bir bölgede bir arada var olduğu yerlerdeki topluluklar ile doğa arasındaki ilişkileri değerlendirmektedir. Makale, insanların araziyi kullanımını ve çevrelerindeki ekosistemlere dair algılarını incelemektedir. Bulgular; ekolojik ve topluluk ihtiyaçları ve önceliklerini dengeleyen koruma stratejilerine ihtiyaç olduğunu vurgulamakta, özellikle madencilik ve diğer çıkarım ekonomilerinin şekillendirdiği alanlarda bu gerekliliği öne çıkarmaktadır.

Araştırma, Kisandji’ye odaklanmış ve sakinlerin geçiminin parkta bulunan doğal kaynaklara büyük ölçüde dayandığını, ancak parka erişimin yerliler için giderek zorlaştığını ortaya koymuştur. Biyoçeşitlilik açısından bir merkez olan bu alan; bakır, kobalt ve çinko gibi kaynaklara da zengindir ve madencilik varlığı çatışmayla iç içe geçmiştir. “Silahlı gruplar, kaynağa zengin alanlara yakın köyleri hedef alır,” çalışmanın yazarları yazar. “Bu saldırılar geçimi ve korumayı olumsuz etkiler, sakinleri çoğu zaman hiçbir eşyası olmadan kaçmaya zorlar … Çışışma, aynı zamanda yoksulluğun bir sürücüsüdür. Saldırılar çoğu zaman tarım arazisi ve hayvan kaybıyla sonuçlanır, ekonomik zorluğu derinleştirir.”

Bu durum yerel nüfus üzerinde büyük bir baskı yaratıyor. Çalışma, hane halkının gıda kaynaklarının yaklaşık %43’ünün tarımdan, %34’ünün ormandan ve %23’ünün su kütlelerinden sağlandığını buldu. Yerliler ayrıca ilaç için ormana yoğun şekilde güveniyor; doğal ilaçların %93’ten fazlası ormanda bulunuyor. Çalışmaya göre “gıda güvensizliği yaygın” ve anketlere katılanların %94’ü kıtlık olduğunu bildirdi. Bunun ötesinde orman, onların kimliği ve aidiyeti ile de bağlantılı; bunun için orman sadece bir yaşam alanı değil, aynı zamanda geçim kaynağı, kültür ve sosyal altyapı.

Upemba Ulusal Parkı’nın merkez binalarından birinde oluşan hasar. Görüntü: Forgotten Parks.

Yerli sesleri

Ancak 2015’ten beri Kasanji’li yerliler, park sınırlarının uygulanması nedeniyle ormana erişimde giderek artzor zorluklar yaşıyor. Yerliler, bu erişim kısıtlamalarını doğrudan Upemba Ulusal Parkı’na bağlıyor. Çalışmaya katılan bazı yerlilere göre park, köye ait alanları kendine katmış. “Köyün bazı alanları parkın alanları olarak görülüyor,” diye konuşan yanıtlayanlardan biri. “Park, sınırlarının haritada görüldüğü gibi saygı göstermeli.”‘

Bir başkası ise, “Park, başlangıçta planlanan haritalara aykırı olarak köy için ayrılan alanları almış. Topluluğun hakları ve kültürü saygı görmüyor veya tanınmıyor.”‘

Çalışmaya göre, birçok yerli parkın kendilerinin köy arası olarak değerlendirdiği alanlara yayıldığını ve ilk sınırlarını saygı göstermediğini söylüyor. Ancak çalışma araştırmaları, tarihsel haritaları inceledi ve köylerin etrafındaki gerçek sınır değişikliklerinin nispeten sınırlı kaldığını belirledi; bu da erişimdeki değişimi park sınırı değişikliklerine bağlamayı zorlaştırıyor.

“Yıllarca park tamamen terk edilmişti,” Upemba Ulusal Parkı Direktörü Christine (Tina) Lain bir röportajda söyledi. “Bu yüzden insanlar, istediklerini istedikleri yerde yapabilirler diye düşünmeye başladılar. Yönetim geri geldi ve parkı korumak için yasanın uygulanmasına başladığında, topluluklar işlerin değişmeye başladığını hissetmeye başladı.

Ama bu, parkın büyüdüğü anlamına gelmiyor.”

Çalışmaya göre, Kisandji halkının arazi kısıtlamasını Upemba Ulusal Parkı ile ilişkilendirmesinin nedeni, parkın ve sakinlerin birçok kaynağı ortak değerlendirmesi olsa da farklı sebeplerle olmasıdır. Sakinler geçimleri için arazi, orman ve doğal kaynaklara ihtiyaç duyarken, park bu ekosistemleri biyoçeşitliliğin korunması için gerektirir ve bu doğrudan bir gerilim noktası yaratır.

Çalışmanın yazarları, sakinlerin park erişimi ve doğal kaynak yönetimi konusunda “bir adaletsizlik hissi” bildirdiklerini yazıyor — bu yalnızca Kisandji ile sınırlı bir durum değil. “Kisandji sakinlerinin algıları, korunan alanların insan yerleşimleriyle kesiştiği diğer bölgelerden bulunan bulgularla uyumludur. Özellikle erişim, sınırlar ve yararlar konusundaki adaletsizlik hisleri, korumadaki algılanan adaletin kaynakların mevcut olmasıyla nasıl şekillendiğini yansıtır,” çalışma belirtiyor.

Ancak yazarların bulguları tam tersini gösteriyor; Kasanji’nin arazi ve kaynak erişimine yönelik en belirleyici kısıtlamaların çoğunun çatışmalardan, madencilikten ve diğer çıkarma faaliyetlerinden geldiğini gösteriyorlar. Bu bulgular, parkın nedenleri kendisiyle ilgili olmasa bile, kısıtlamanın “yüzü” haline geldiğini öne sürüyor.

Upemba Ulusal Parkında orman örtüsü. Görüntü Justin Sullivan’a ait, Forgotten Parks aracılığıyla.

Kisandji sakinleri, süren silahlı çatışmalar, madencilik ve diğer kaynak çıkarma biçimleri nedeniyle defalarca zorla yerinden edilme ve göç yaşadı. Savaş, madencilik ve diğer çıkarma biçimleri de dahil olmak üzere karmaşık sosyal, politik ve çevresel etkenlere dayanan bu tekrarlanan yerinden etmeler, yerel otoritelere—park yönetimi, devlet yetkilileri veya bölgedeki diğer siyasi aktörler—karşı sürüp giden bir istikrarsızlık ve güvensizlik duygusu oluşturdu.

Çalışmaya göre, “Bu tekrarlanan yerinden etme geçmişi, Kisandji sakinlerinin UPK ile ilişkilendirilen güncel koruma çalışmalarını, çoğu zaman geçmiş dışlanmanın, belirsizliğin ve kaybin potansiyel bir uzantısı olarak algılamasını etkiliyor.”

Upemba Ulusal Parkı’nın tüm çevresinde nüfus hareketleri, tarım arazilerinin nerede olduğunu değiştiriyor. Çalışma, 2018 ile 2023 yılları arasında Kisandji’de ekili arazilerin %75’inin doğal bitki örtüsünü yerini aldığını gösteriyor. Bu değişiklikler, basitçe kasıtlı bir çevresel yıkımdan çok, sakinlerin madencilik, silahlı çatışma ve göç gibi etkenlere uyum sağlamasıyla ilişkilendirildi.

“Kisandji örneğinde silahlı çatışma, en belirgin yerinden etme itici gücüdür [tekrarlanan yerinden etmelerde] ve toprak ve kaynak politikaları, nüfus dinamikleri, gıda güvensizliği ile sıkı sıkıya bağlantılı olup yoksulluğu derinleştiriyor,” çalışmada belirtiliyor.

“Park, şimdi peyzajda varlığı açıkça görünen tek aktördür,” dedi Lain. “Park fiziksel olarak mevcuttur ve elinde bulunan kaynakları kullanarak belirli gelişim biçimleri getiriyor. Topluluğun yerinden edilmesinde rol alan aktörlerin çoğu değişti veya aynı biçimde artık mevcut değil; topluluklar veya topluluk önderleri onlarla yüzleşmekten korkuyor. Bu nedenle madencilik şirketlerinin ilerlemesine ve agroticar şirketlerin geniş toprak alanlarını ele geçirmesine izin veriyorlar. Yine de parkla yüzleşme olasılıkları daha yüksek; muhtemelen parkın ardındaki kurumlar, bu diğer şirketlere göre ekonomik ve politik açıdan daha zayıf olduğu için.”

Sürmekte olan koruma çalışmalarına dair görüşler oldukça çeşitlidir; anketlere katılan bazı yerleşimciler kısıtlamalar nedeniyle yaşadıkları rahatsızlığı dile getirirken, bazıları erişimde bir değişim olmadığını belirtti, diğerleri ise kaynak yönetimi ve vahşi yaşamın korunmasının gerekliliğini kabul etti. Çalışma, korumaya dair desteğin kısmen insanların tanındıklarını, dahil olduklarını ve geçinme yöntemlerini sürdürebilmelerini hissetmelerine bağlı olduğunu gösteriyor.

Upemba ve Kundelungu Ulusal Parkları park muhafızları. Görsel: Upemba Ulusal Parkı’nın izniyle.

Katılımcılık bir çözüm olarak

Çalışmanın araştırmacılarından Clément Kalombo, bir röportajda olası çözüm yollarının, korumanın daha katılımcı, tarihsel bilgiyle desteklenmiş ve yerel temeller üzerine kurulu hale getirilerek toplulukların karar alma süreçlerine, sınırlara dair tartışmalara, doğal kaynak yönetimine, park ile yerleşimciler arasındaki diyaloğa ve diğer dahil etme önlemlerine katılmalarını sağlamaya yönelik olacağını belirtti.

Park yönetimi ayrıca, parkın doğal yapısı üzerindeki baskıyı azaltmak için toplulukların geçinme yöntemlerini güçlendirmeye yönelik programlar üzerinde de çalışıyor.

Son yıllardır korunan alanın etrafında sürdürülebilir kalkınma programları geliştiriyoruz” dedi Lain. “Upemba Gölünde balıkçılık faaliyetlerine önemli ölçüde yatırım yaptık, tarım programları geliştirdik, tohumlar getirip dağıttık ve aynı zamanda mekanikleştirilmiş tarımı devreye aldık. Ayrıca AVECs olarak adlandırılan, topluluk temelli tasarruf gruplarına da önemli ölçüde yatırım yaptık. Elbette henüz her bir topluluğun ihtiyaçlarını karşılayacak durumda değiliz. Parkın geniş bir alanı kapsadığını ve çalışmalarımızı belirli konumlara yoğunlaştıklarımızı anlamak önemli.”

Çalışma, katılımcılığın tek başına her şeyi çözemeyeceğini ancak sürdürülebilir bir çözümün aynı zamanda barış ve güvenlik de içerdiğini savunuyor; çünkü çatışmalar ve güvensizlik, bölgedeki sorunların kendilerini besleyen etkenlerdir.

Banner görseli: Upemba Ulusal Parkı’nda bir körfeze giren kayıklar. Görsel: Justin Sullivan / Forgotten Parks aracılığıyla.

Upemba Ulusal Parkı personeli, yedi kişinin hayatını kaybettiği saldırıyı anlattı

Kaynakça:

Sidibe, A., Maung, W. P., Brockhaus, M., Mutambala, P. K., Mwenze, D. N., Kabalika, C. K., … Wong, G. Y. (2026). İnsan–doğa ilişkileri ve korumaya yönelik toplumsal algı: Demokratik Kongo Cumhuriyeti’nde (DKC) Upemba Milli Parkı yakınlarındaki Kisandji köyü. Ambio, (12), 3027-3040. doi:10.1007/s13280-026-02410-1