Doğal Orman Yenilenmesi İstilacı Türlerin Yayılmasını Sınırlıyor

İpek akçaağacı veya paineira (Ceiba speciosa), Brezilya’ya özgü bir tür olarak, Brezilya’nın güneydoğundaki Piracicaba (SP) bölgesindeki ikincil bir ormanda, istilacı leucaena (Leucaena leucocephala) arasında çiçek açıyor. Kaynak: Paulo Guilherme Molin/UFSCar

Yabancı kökenli ağaçların varlığı, genellikle daha önce ormansızlaştırılan alanlarda yeniden büyüyen tropikal ormanların toparlanmasına bir engel olarak görülüyor. Bu bitkilerin nemli ve kuru ormanlarda zamanla nasıl davrandığını daha iyi anlamak için yaklaşık 60 kurumdan araştırmacılar, Amerikalar genelinde 1.500’den fazla orman yeniden doğması alanından verileri analiz etti. Nature Plants dergisinde yayımlanan sonuçlar, yabancılışmış türlerin ilk dönemdeki baskınlığının geçici olduğunu gösteriyor. Açık alanlarda bol güneş ışığından yararlanarak ilk 10 ila 20 yıl içinde kolayca çoğalıyorlar, ancak yerli ağaçlar büyüyüp ormanı gölgeledikçe azalıyorlar.

Makalenin ilk yazarı Angelica Faria de Resende’ye göre, bu bitkiler hakkındaki ilk endişe haklıdır çünkü “bir veya birden fazla yerli türün rolünü üstlenip doğal süreçleri değiştirerek istilacı türler ormandaki besin zincirlerini ve işlevsel, yapısal ve biyolojik çeşitliliği değiştirebilir.”

Resende, çalışmayı Brezilya’nın güneydoğundaki São Paulo Üniversitesi’nin Luiz de Queiroz Tarım Fakültesi’nde (ESALQ-USP) doktora sonrası araştırmaları sırasında yürüttü.

Takımın verileri, bu müdahalenin nemli ormanlarda daha belirgin olduğunu gösteriyor; burada yabancı kökenli ağaçlar ilk iki on yılda ağaç gövdelerinin %28’ini ve toplam türlerin %22’sini oluştururken, kuru ormanlarda her iki gösterge için de %9’a ulaşıyor.

Araştırmacının belirttiği gibi, etki genellikle kısmi veya geçicidir. “Bize dikkat çezan şey, bu ilk zirvenin hemen ardından hem tür çeşitliliğinin hem de birey sayısının önemli ölçüde azalmasıydı,” diyor Resende ve orman olgunlaştıkça bazı yabancı kökenli ağaçların olgun aşamada hala mevcut olsa da varlıklarının azaldığını vurguluyor.

Çalışma alanlarının dağılımı ve sosyo-ekolojik sürücüler. Kaynak: Nature Plants (2026). DOI: 10.1038/s41477-026-02327-3

Bu azalma, bu alanlardaki yabancı kökenli ağaçların, yakın zamanda terk edilmiş otlaklarda görülen, hızlı büyüyen ve gelişmesi için bol güneş ışığı gerektiren yerli “pioner” tür benzeri davrandığı için meydana gelir. Başlangıçta her ikisi de alan için rekabet eder, ancak sonunda, gölgede çürüyen ve yavaş yavaş manzaraya hâkim olan yavaş büyüyen yerli ağaçlara yol verirler.

“Yabancı kökenli türler fırsatçıdır ve koşullar elverişli olduğunda bundan yararlanır,” diyor Resende. Araştırmacının belirttiği gibi, orman tavanı kapanıp tam güneş ışığına bağımlı türler için ortam artık o kadar uygun olmadığında, bu türler yalnızca düşük yoğunluklarda varlığını sürdürüyor.

Bu çalışmada izlenen alanlardan bazıları, “Understanding Restored Forests for the Benefit of People and Nature—NewFor” projesinin bir parçasıdır.

İlâç mı değil mi, mesele bu

Örneklenen 3.735 türden 131’i yabancı kökenli/istilacı değil, 14ı yabancı kökenli/olası istilacı (başka bir ülkede istilacı olarak bildirilen) ve 11’i yabancı kökenli/istilacı olarak değerlendirildi. Yabancı kökenli türler, incelenen kuru orman alanlarının %18’inde ve nemli orman alanlarının %41’inde mevcuttu.

Brezilya’dan iki örnek, yabancı kökenli/istilacı ile yabancı kökenli/istilacı olmayan türler arasındaki farkı gösteriyor. Çınar ağacı (Pinus elliottii), Kuzey Yarım Küre’ye özgüdür ve Brezilya’da odun ve reçinesi için kullanılır. Tohumlarını hava yoluyla yaydığı ve insan müdahalesi olmadan filizlendiği için manzaraya hâkim olur ve istilacı olarak kabul edilir. Öte yandan, okaliptüs (Eucalyptus spp.), yabancı kökenli, istilacı olmayan bir tür örneğidir. Okaliptüs, Okyanusya’ya özgü olmasına rağmen burada kendi kendine yayılmaz, yalnızca genellikle kereste, kağıt ve hamur üretimi için ekildiği yerlerde görülür.

“Bazı ülkelerde bilimsel kriterler her zaman yeterli olmayabiliyor ve bir türün istilacı olarak sınıflandırılması kararı, resmi istilacı tür listelerini yayımlamaktan sorumlu devlet kurumlarının sorumluluğunda olduğu için siyasi bir karara dönüşebiliyor. Bazı türler tarımda yaygın olarak kullanılıyor, ekonomiye faydalı olarak görülüyor ve bu nedenle istilacı sayılmıyor,” diyor Resende.

Çalışma, istilacı olmayan yerli olmayan türlerin bazı bölgelerde örneklenen ağaç gövdelerinin %25’inden fazlasını oluşturduğunu buldu. Bu türler arasında Kolombiya’da Croton glabellus ve Leucaena leucocephala, Kostarika’da Piper colonense, Brezilya’da Hovenia dulcis ve Panama’da Lagerstroemia speciosa yer alıyor.

Bu sonuçlara ulaşmak için araştırmacılar, 10 Neotropikal ülkede (Bolivya, Brezilya, Kolombiya, Kostarika, Fransız Guyanası, Meksika, Panama, Peru, Puerto Rico ve Venezuela) yer alan 1.561 temsilci alanın verilerini analiz etti.

Ağaçların yetişmesi onca yıl aldıği için araştırmacılar şu stratejiyi benimsedi: Aynı alanı zaman içinde izlemek yerine, aynı bölgedeki farklı yaşlardaki alanları analiz ettiler (son terk edilmiş olandan olgunlaşmış olana kadar). Bu örnek alanlarda, belirli bir çapın üzerindeki tüm ağaçlar belirlendi ve ölçüldü. Bu da araştırmacıların bitki örtüsünün zaman içinde nasıl evirdiğini yeniden inşa etmesini sağladı.

Bulguları arasında, yerli olmayan türlerin tür zenginliğinin İnsan Gelişim Endeksi (HDE) yükseldikçe arttığını gözlemlediler. Tersine, hem yoğunluk hem de bolluk, çevredeki orman örtüsü, tarım alanlarına yakınlık ve yağış arttıkça azaldı.

“Bulgularımız, doğal orman yenilenmesinin ve nispeten bozulmamış peyzajların, biyoçeşitliliği, ekosistem bütünlüğünü ve yerel yaşam biçimlerini korurken yerli olmayan türlerin kontrolü için doğa temelli bir çözüm sunduğunu gösteriyor,” diyor araştırmacı.

Angélica F. Resende et al., Non-native and invasive tree species are abundant in neotropical secondary forest but decline over time, Nature Plants (2026). DOI: 10.1038/s41477-026-02327-3

Dergi bilgileri:
Nature Plants

İstilacı türler
Tür çeşitliliği
Sıralama (biyolojik)
Orman ekosistemleri
Çınar
Podocarpaceae

FAPESP tarafından sağlandı

Bu hikayenin ardındaki isimler

2021’den beri yükseköğretim ve sağlık içeriklerinde deneyime sahip, İngilizce yüksek lisans. Güvenilir bilim haberlerine adanmış.

Profil →

Matematiksel biyoloji lisansı, yaratıcı yazma yüksek lisansı. Bilim ve dil hakkında benzersiz bakış açılarına sahip, geniş bir yolcu.

Profil →

Alıntı

:
Natural forest regeneration helps curb spread of invasive species (2026, 22 Ekim)
22 Ekim 2026 tarihinde
https://phys.org/news/2026-10-natural-forest-regeneration-curb-invasive.html adresinden alındı

Bu belge telif hakkına tabidir. Özel çalışma veya araştırma amacıyla yapılan adil kullanım dışında, bir parçasının yeniden üretilmesi için yazılı izin gereklidir. İçerik yalnızca bilgi amaçlı sağlanmaktadır.