Deniz Seviyesi Yükselmesi Dünyanın Kara Omurgalılarının Yüzde 40’ından Fazlasının Yaşam Alanlarını Değiştirebilir

• Yeni araştırmalar, yüzyılın sonunda deniz seviyesi yükselmesi nedeniyle kara omurtlularının %40’ından fazlasının yaşam alanlarının bir bölümünün sular altında kalabileceğini gösteriyor.
• Bilinen kurbağamsıların, sürüngenlerin, kuşların ve memelilerin yaklaşık %90’ını incelediği küresel çalışma, sürüngenlerin, dar alanda yaşayan türlerin ve zaten tehdit altında olan türlerin deniz seviyesi yükselmesine karşı özellikle savunmasız olduğunu ortaya koyuyor.
• En büyük kayıpların Amazon nehi deltasında ve Güneydoğu Asya’da yaşanması bekleniyor. Araştırmacılar, bu bölgelerdeki türlerin deniz seviyesi yükselmesine uyum sağlamasına yardımcı olabilecek çok sayıda sığınma alanı da belirledi; ancak bu alanların %96’sı mevcut korunan alanların dışında yer alıyor.
• Araştırmacılar, bulgularının kritik yaşam alanlarını korumak ve türlerin hayatta kalmasına yardımcı olmak için ulusal düzeyde koordineli, uluslararası bir eyleme ihtiyaç olduğunu vurguladığını söylüyor.

İklim değişikliği nedeniyle yükselen deniz seviyesi, yüzyılın sonunda kara omurtlularının %40’ından fazlasının yaşam alanlarının bir bölümünün okyanusa kaymasına yol açabilir; bunu yeni bir araştıirma söylüyor.

Bilinen kurbağamsıların, sürüngenlerin, kuşların ve memelilerin tüm türlerinin yaklaşık %90’ını, yani 34.120 kara omurtlusunu kapsayan, yeni bir Science dergisinde yayımlanan küresel çalışma, yaşam alanı uygunluk haritalarını, düşükten yükseğe emisyon görünümleri arasında değişen beş IPCC (Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli) iklim değişikliği senaryosu ile ilişkilendirdi.

“Koruma planlaması, yalnızca türlerin bugün nerede yaşadığını değil, aynı zamanda yaşam alanlarının hangi bölümlerinin gelecekte su altında kalmayacağını da göz önünde bulundurmalıdır,” dedi çalışmanın ortak yazarlarından Sun Yat-sen Üniversitesi’nde (Çin) doktora sonrası araştırmacı Zhong-Wen Jiang, Mongabay’a bir e-posta yoluyla.

Çalışma, iklim senaryosuna bağlı olarak, 2100 yılına kadar incelenen türlerin 14.325 ile 15.324’ünün kıyı suları altında kalmaya bağlı olarak alan kaybına maruz kalacağını buldu. Buna rağmen, bu türlerin yalnızca %5,9’u IUCN Kırmızı Liste değerlendirmelerine göre iklim değişikliğinden risk altında sayılıyor.

Çalışma, kuşların %63’ünün, memelilerin %52’sinin, sürüngenlerin %36’sının ve amfibilerin %24’ünün muhtemelen etkileneceğini; sürüngenlerin, dar alanda yaşayan türlerin ve zaten tehdit altında olan türlerin özellikle savunmasız olduğunu ortaya koydu. Genel olarak sürüngenlerin yaşama alanı kaybı, kuşların veya memelilerin yaşama alanı kaybının neredeyse iki katına ulaşması bekleniyor.

Bu kadar önemli sayıda türün deniz seviyesi yükselmesinden etkileneceği bulgusunun, iklim eylemi ile korumanın birlikte ilerlemesi gerektiğini açıkladığını belirten Jiang, “Emisyonları azaltmak, kalan yaşama alanlarını koruma ihtiyacını ortadan kaldırmaz.” dedi.

Çalışma aynı zamanda türlerin yayıldığı alanlar içinde gelecekteki sel baskınlarından muhtemelen kaçınacak “sığınak” yaşama alanlarını da belirledi. Ancak potansiyel olarak hayvanlara deniz seviyesi yükselmesine tepki verme imkanı sunan bu alanların %96’sı mevcut korunan alanların dışında yer alıyor; yazarlar böyle bir bulguya ulaştı.

Jiang’a göre bulgular, “hem gelecekteki riskleri tanıma hem de türlerin varlığını sürdürebileceği yerleri korama konularında bir açığı” işaret ettiğini gösteriyor.

Deniz seviyesi yükselmesiyle mercan adacığı yaşama alanları sular altında kaldıktan sonra, Bramble Cay melomys, insan kaynaklı iklim etkileri nedeniyle resmen soyu tükenmiş ilan edilen ilk memeli olma şerefsizliğine erdi. Görüntü: Ian Bell, Department of Environment and Heritage Protection, State of Queensland, Wikimedia Commons üzerinden (CC BY 4.0).

Amazon deltasi ve Güneydoğu Asya kaygı veriyor

İklim değişimi, termal genişleme ve buzullar ile kutup buz tabakalarının erimesi yoluyle deniz seviyelerini etkiliyor. Dünya Meteoroloji Örgütüne göre küresel ortalama deniz seviyeleri hızlanan bir tempoda yükseliyor; 2015-2024 arasında yıllık ortalama 4,7 milimetre (0,19 inç) hızla, 1993-2002 döneminde kaydedilen hızın iki katından fazla yükseliyor.

En yüksek emisyon iklim senaryosunda, deniz nedeniyle habitatlarının %10’undan fazlasını kaybedeceği öngörülen tür sayısı 2050’de 18’den, 2100’e kadar 109’a yükseliyor; bu türlerin yarısından fazlası sürüngen. Çalışmaya göre, üç tür — Catalina chuckwalla (Sauromalus klauberi), Restinga kurbağası (Melanophryniscus setiba) ve Brezilya’da bulunan bir solucan sürüngen (Amphisbaena littoralis) — yüzyılın sonunda küresel kullanılabilir habitatlarının yarısından fazlasını deniz seviyesi yükselmesi nedeniyle kaybedecek.

Jiang’a göre, düşük emisyon senaryolarında 2100’e kadar uygun habitatlarının %1’inden fazlasını kaybedeceği öngörülen toplam tür sayısı 395’i buluyor; bu sayının yüksek emisyon senaryolarında 1.180’e çıkması bekleniyor.

Jiang’a göre, emisyon ve zamanla artan habitat kayıplarının şiddeti, iklim eylemi ve koruma kararlarının daha sonra değil daha erken alınmasının nedenini ortaya koyuyor. “Daha güçlü iklim azaltım çabaları, maruz kalan tür sayısı ile habitat kaybının şiddetini azaltabilir” dedi.

Çalışmaya göre, Amazon deltası bölgesi, kısmen olağanüstü yüksek biyoçeşitliliği nedeniyle karasal omurgalılar için en geniş kapsamlı habitat kaybı yaşayacak. Düşük rakımlı Amazon deltasındaki 100.000 hektardan (247.100 acre) fazla nehir kenarı ormanı ve kıyı bataklığı 2050’ye kadar sular altında kalabilir. Yüksek risk altındaki diğer bölgeler arasında Orta Amerika ve Doğu Afrika kıyıları yer alıyor.

Catalina chuckwalla sürüngen, yüzyılın sonunda habitatının yarısından fazlasını kaybedeceği öngörülen üç türden biri. Görsel: Chris Earley, Flickr üzerinden (CC BY-NC-SA 2.0).

Güneydoğu Asya da Amazon deltasının aksine oransal olarak suda kalma riski altında daha az habitat sahip olsa da, özellikle endişe verici. Jiang’a göre bu, Güneydoğu Asya’daki çok sayıda yalnızca belirli bir alanda yaşayan ve tehdit altındaki türün kıyısal dağılımıyla açıklanıyor; bu da habitat kayıplarının biyoçeşitlilik için özellikle “ciddi sonuçlar” doğurması anlamına geliyor.

Araştırmacılar, Malezya Yarımadası, Borneo ve Sumatra’da sular altında kalan yaşam alanlarının, dünyanın geri kalanına göre “tehlikedeki tür sayısı bakımından neredeyse üç kat daha fazla” desteklediğini buldu. Çalışma, Myanmar, Vietnam ve Indonesia’ın deniz seviyesi yükselmesi sığınak yaşam alanlarına korunan alanları genişletme konusunda özel potansiyele sahip olduğunu vurguluyor.

Zaten varoluşsal bir tehdit

Dünyanın dört bir yanında türler, deniz seviyesindeki küçük artışların bile etkilerini zaten hissediyor.

Avrupa’da kıyı şeritlerinde beslenen ve üreyen kıyı kuşları, yaşam alanlarının kaybi ve yuvalarının sular altında kalması nedeniyle varoluşsal zorluklarla karşı karşıya. Bangladeş’teki Sundarbans’da ise Panthera tigris tigris alt türünden oluşan bir Bengal kaplanı popülasyonunun, 2070’e kadar orman diplerinin büyük kısmını okyanusa kaybetmesi bekleniyor. Ve 2016’da bilim insanları, Torres Boğazı’ndaki küçük bir mercan adasında yaşayan, bir kemirici tür olan Bramble Cay melomysini (Melomys rubicola), insan kaynaklı deniz seviyesi yükselmesi sonucu habitat kaybı nedeniyle soyu tükenen ilk memeli ilan etti.

Jiang ve eş yazarları, bulgularının muhtemelen daha düşük tahminler olduğunu belirtiyor. Artan tuz sıçramaları, şiddetlenen kasırgalar ve deniz suyunu karaya taşıyarak habitatları bozan fırtına dalgaları gibi ek iklim etkileri hesaba katıldığında, türlere yönelik gerçek etkilerin çok daha büyük olması muhtemel. Çalışma yalnızca türlerin habitatlarının karasal kısımlarını dikkate alıyor. Denizel ve gelgit kuşağı habitatlarını dikkate almıyor.

Bangladeş’teki Sundarbans’da deniz seviyesi yükselmesi nedeniyle kıyı habitatlarının önemli ölçüde kaybetmesi öngörülen bir alt tür olan bir dişi Bengal kaplanı Hindistan’da çekildi. Görüntü: Rhett A. Butler/Mongabay.

Çalışmaya dahil olmayan British Columbia Üniversitesi’nden koruma bilimci Jennifer Magel, bulguların, plover, ak balıkçılbaba ve ayıcıgiller gibi daha çok gelgit kuşağı türleriyle ilgili bulunanların aksine olduğunu söyledi. “Tüm kıyı kuşlarının, az bir kısmı hariç, gelecekteki deniz seviyesi yükselmesine maruz kalacağını bekliyorum,” diye yazdı Magel, Mongabay’a bir e-posta yoluyla.

2026 yılında yayınlanan bir derleme makalesinde Magel ve arkadaşları, yükselen deniz seviyelerinin, karayolları, hendekler ve dalgakıranlar gibi sabit insan altyapısı nedeniyle doğal olarak iç kesimlere kayamayan kuşların kritik kıyı habitatlarını sıkıştırma riski taşıdığını tespit etti.

Bu “kıyı sıkışması”, Magel’in belirttiği gibi, çamur yatakları, tuzlu sazlıklar ve mangrovlar gibi hayati kıyı habitatlarını aşındırabilir ve uzun göç yolculuklarını tamamlamak için sağlıklı kıyı ekosistemleri zincirine güvenen göçen kuşlar için risk oluşturuyor. Küçük sayılabilecek ana göç dinlenme alanlarının kaybının bile tüm popülasyonlar üzerinde önemli etkileri olabileceğini vurguladı.

Kıyı sulak alanlarına, deniz seviyesi yükselmesiyle birlikte iç kesimlere kayabilmeleri için gerekli alanı sağlamak, altyapı geliştirmeyi sınırlamak ve kalıcı kıyı savunma yapılarının kullanımını azaltmak hayati önem taşıyor, Magel açıkladı. “Karar vericiler, önemli alanların hâlâ müdahale için zaman varken korunabilmesi için gelecek deniz seviyesi yükselmesinin etkilerini, şu anda yapilan arazi kullanımı ve koruma kararlarına dahil etmelidir.”

Buna rağmen, Myanmar, Endonezya ve Vietnam gibi önemli kara omurgalılarının sığınağı olarak belirlenen bölgelerin çoğu, korlama fonlarındaki eksiklik ve sınırlı teknik kapasite sorunu yaşıyor. Jiang’a göre bu durum, türler sınırlarının ötesine itilmeden önce kaynak ve becerilerin en etkili olacağı yerlere yönlendirilmesi için uluslararası işbirliğinin gerekliliğini ortaya koyuyor.

“Habitatların sular altında kalmayı beklememeliyiz, onlara güvenen türleri korumanın nasıl yapılacağını o zaman karar vermeliyiz,” dedi Jiang. “Uluslararası işbirliği ve sınırlı korlama kapasitesine sahip ülkeler için kaynaklarla desteklenen erken eylem esastır.”

Manşet görüntüsü: Kabarcıklı maymunlar, yükselen deniz seviyelerinden etkilenen Borneo’nun kıyı mangrov ormanlarına güvenir. Görüntü: Rhett A. Butler/Mongabay.

Kaynaklar:

Ma, L., Jiang, Z., Xiao, H., Hanson, J., Zeng, Y., Wilcove, D., … Chen, Y. (2025). Safeguarding global terrestrial vertebrate species from future sea-level rise. Science, aed5772. doi:10.21203/rs.3.rs-6972835/v1.

Van de Pol, M., Bailey, L. D., Frauendorf, M., Allen, A. M., Van der Sluijs, M., Hijner, N., … Ens, B. J. (2024). Sea-level rise causes shorebird population collapse before habitats drown. Nature Climate Change, (8), 839-844. doi:10.1038/s41558-024-02051-w.

Mukul, S. A., Alamgir, M., Sohel, M. S., Pert, P. L., Herbohn, J., Turton, S. M., … Laurance, W. F. (2019). Combined effects of climate change and sea-level rise project dramatic habitat loss of the globally endangered Bengal tiger in the Bangladesh Sundarbans. Science of The Total Environment, , 830-840. doi:10.1016/j.scitotenv.2019.01.383.

Magel, J.M., Wilson, S. & Martin, T.G. (2026). Impacts of sea level rise on the world’s shorebirds. Biodiversity Conservation. (10), 236. doi:10.1007/s10531-026-03431-8.

İlgili haber:

Deniz kuşları gübres ve yerli ağaçlar adaları yükselen denizlerin üzerinde tutuyor: Çalışma

GERİ BİLİŞ: Bu yazının yazarına mesaj göndermek için bu formu kullanın. Genel bir yorum yapmak isterseniz, bunu sayfanın alt kısmından yapabilirsiniz.