Kilauea’nın Lav Püskürtmeleri, Volkanların Neden Fışkırdığını Açıklıyor

tekrarlayan patlayıcı lav püskürtme gösterisi

Yaklaşık 200 yıldır neredeyse kesintisiz patlayan Kilauea’nın Hawaii’deki en aktif volkanı olarak birçok yüzünü gören vulkanologlar, son bir yılda yeni bir davranış sergilemeye başladı: Sık sık lav püskürtmeleri.

Volkanın bu “püskürtme dönemi”, 23 Aralık 2024’te şafak sökerken Halemaʻumaʻu zirve krateri içindeki bir patlama ile başladı. O zamandan beri Kilauea, 8 Ekim’de Science dergisinde rapor edilen tekrarlayan lav püskürtmeleri serisi sundu. Eylül 2026’ya kadar 54 farklı lav püskürtmesi üreten volkan, bazılarının gökyüzüne 457 metreye kadar fışkırdığını kaydetti.

Patlamalar saatlerden günlere, aylardan yıllara kadar sürebilir. Patlama sırasında ara sıra lav püskürtmelerinin olağan olmasıyla birlikte, tek bir patlama içinde tekrarlayan püskürtmeler — dakikadan haftalara kadar ayrılan distinct patlamalar — görmek nadirdir. Kilauea’da bu kümelenmiş püskürtmeler 1823’ten beri yalnızca üç kez görüldü ve böyle sıklıkla hiç görülmedi.

AB Jeoloji Araştırmaları Kurumu’nun (USGS) Hilo merkezli Hawaii Volkanları Gözlemevi’nden araştırma jeofiziği uzman Ashton Flinders ve meslektaşlarına göre, bu dönemsel püskürtmelerin neyi başlattığı, sürdürdüğü ve bitirdiği hakkında nispeten az şey bilinmesinin nedeni de tıpkı nadirlikleri. İki yaygın görüş var: Yerkabuğun altında derinden yükselen magmadaki (kaya ve gazın yer altındaki erimiş karışımı) çözünmüş su, basınç değişimleri aniden kaçtığında bir patlama oluşturuyor; ya da sıkıştırılmış magmanın üzerindeki karbondioksitle zenginleşmiş köpük, gazlı içeceğin sallanmış şişesinin üzerindeki basınc altında köpüğe benzer şekilde aniden ve şiddetle genişliyor.

Araştırmacılara göre Kilauea, bu hipotezleri değerlendirmek için mükemmel bir laboratuvardır. Bilim insanları tarafından yoğun biçimde incelenmiş ve onlarca yıldan beri enstrümanlarla izlenmiştir. Bilim insanları volkanın sismik aktivitesi, sıcaklığı, düşük frekanslı akustikleri, yerin ne kadar şiştiği veya inlediği ve kaçan gazlar hakkında sürekli veri topluyor. Bu verileri kullanarak araştırmacılar, durmayan püskürtmenin neyi cause ettiğine dair bir tablo oluşturmaya başladılar.

Ekip, her püskürmeden önce kase şeklindeki kalderanın tabanının şiştiğini ve eğildiğini, magmanın altında biriktiğine işaret ettiğini buldu. Patlama olgunlaştıkça ve püskürtmeler devam ettikçe, ilk olarak on dördüncü püskürmeden önce ortaya çıkan bir örüntü belirdi. Söz konusu patlamadan hemen önce ekip, dakikalık sismik enerji ve düşük frekanslı akustik patlamalarının tekrarlayan bir dizisini tespit etti.

Bu sinyallerin, magmadaki hapsedilmiş gazların birikmesi ve salınmasıyla ilişkili olduğu, bunun da magmanın kayadaki dar volkanik delikler içinde bir araba pistonu gibi yukarı aşağı hareket ettiği belirtiliyor. Ekip ayrıca volkanın biraz sulfur dioksit gazı fışkırtmasına rağmen, karbondioksitin nispeten az olduğunu ve dolayısıyla köpük hipotezinin işe yamadığını kaydetti.

Flinders ve meslektaşlarına göre bu olguya dair yalnızca önlim bir bakış bu kadar ve pek çok soru hala cevap bekliyor.