1663 yılında New England’daki sömürge matbaacıları, New England’ın güneyinde konuşulan bir Algonquian dili olan Wampanoag diline Kutsal Kitap’ın bir çevirisini bastılar. Wôpanâak veya Massachusett olarak da bilinen bu dil, bölgedeki birçok Yerli Amerikan dilinden biriydi.
Kitabın basılması başlı başına önemli bir olaydı. Ancak daha da dikkat çekici olanı, bunun İngiliz sömürgecilerin Kuzey Amerika’da yayımladığı ilk Kutsal Kitap olmasıydı.
Erken dönem Amerika tarihçisi olarak, bu Kutsal Kitap’ın New England’daki Yerli halklar ile kendilerini Protestan Hristiyanlığının yayılmasında kilit rol oynayanlar olarak gören İngiliz göçmenler arasındaki ilişkilere önemli bir ışık tuttuğuna inanıyorum. Kendi kültürlerinin üstün olduğu düşüncesine kapılmış birçok İngiliz Protestan, Kuzey Amerika’yı pek kan dökmeden fethedebileceklerine, Yerli halkların kendi kültürlerini gönüllü olarak terk edip yeni gelenlerin inancını benimseyeceklerine inanıyordu.

Tarihi kayıtlar ise daha karmaşık bir tablo çiziyor. 2026’da yayımlanacak olan “Çekişmeli Kıta” adlı kitabım, Christopher Columbus’un Atlantik Okyanusu’nu geçmesinden sonraki nesiller boyunca Kuzey Amerika’yı kontrol etme mücadelesini detaylandırıyor. Yerli halklar ve sömürgecilerin bir arada yaşadığı, 1621’deki efsanevi ilk Şükran Günü de dahil olmak üzere pek çok an yaşandı. Ancak aynı zamanda acımasız şiddet olayları da yaşandı; örneğin İngiliz sömürgecilerin 1637’de güney New England’daki Pequot halkını yok etme çabaları gibi.
Erken dönem savaşların ardından bazı Püriten din adamları, Yerli Amerikalıları din değiştirmek için yeni yollar aramaya başladı ve dini metinlerin çözüm olacağına karar verdiler.
Püritenler ve matbaacılık
Protestan Reformu sırasında Martin Luther, dini anlayışın tek hatasız kaynağının Kutsal Kitap olduğunu savundu; bu doktrin “sola scriptura” olarak biliniyordu. Protestanlar, sıradan insanların Kutsal Yazıları kendileri okuyabilmeleri için okuryazar olmaları gerektiğine inanıyorlardı.
Avrupa’nın en iyi akademisyenlerinden kanıta dayalı analizlerle haftalık bir e-posta
Püritenler bu öğretiyi benimsedi ve 1638’de Rahip Joseph Glover bir matbaa makinesini Massachusetts, Cambridge’e taşımak için ödeme yaptı. İki yıl sonra bu matbaa, ibadet için kullanılan şarkı derlemesi olan Bay Psalm Book’u yayımladı; bu, Kuzey Amerika’da İngilizce basılan ilk kitaptı.
İzleyen yıllarda matbaacılar, genellikle vaazlara dayanan pek çok dini broşür sundular. Basının Protestan Hristiyanlığı giderek genişleyen bir kitleye ulaştıracağına ve mevcut inananlara rehberlik edeceğine inanıyorlardı.
John Eliot ve Cockenoe
John Eliot adında bir Püriten din adamı 1631’de İngiltere’den Boston’a yelken açtı ve kısa sürede şehrin hemen güneyindeki Roxbury kilisesinde önde gelen bir rol üstlendi. Eliot kitaplara o kadar bağlıydı ki, İngiltere’den yanına 23 varil kitap getirdiği söylenir.

John Eliot, misyonerlik çalışmalarının yanı sıra, günümüzde de faaliyet gösteren bir erkekler okulu olan Roxbury Latin Okulu’nu kurdu. Roxbury Latin Okulu/Wikimedia Commons
Diğer sömürgeciler de basının New England’daki Yerli sakinlerle iyi ilişkiler kurmaya yardımcı olabileceğini umuyorlardı. Bunların en ünlüsü Rhode Island’ın kurucusu Roger Williams’tı. 1643’te Londra’da yayımladığı “Amerika Diline Bir Anahtar” adlı kitabında, bir başka Algonquian dili olan Narragsansett dilinde ifadeler yer alıyordu. Bu tür çabalar, Yerli halklarla ticaret yapmak isteyen Avrupalılar ve Williams gibi kültürlerini şiddet kullanmadan yaymak isteyenler için hayati önem taşıyordu.
Eliot, Kutsal Kitap’ı çevirmekte kararlıydı. Wampanoag dilini bilmiyordu, ancak onu etkileyen bir tercümanla tanıştı: Long Island’dan bir Montauk olan ve 1637’deki Anglo-Pequot Savaşı sırasında esir alınan Cockenoe. Cockenoe, Cambridge eğitimli din adamının davası için hayati bir rol oynadı.

Eliot, “zengin bir zekâya sahip genç bir adam” olarak tanımladığı Cockenoe’yu cömertçe övdü. Cockenoe kelimeleri net bir şekilde telaffuz edebiliyordu ki bu Eliot için çok önemliydi: O dönemde Kuzey Amerika’daki neredeyse tüm Yerli diller gibi Wampanoag’ın da bir yazı sistemi yoktu, bu yüzden Eliot’ın duyduklarını yazıya dökmesi gerekiyordu.
John Eliot’ın, tercüman Cockenoe ile birlikte İngilizceden Wampanoag diline çevirdiği Kutsal Kitap’ı 1663’te yayımlandı. Houghton Kütüphanesi, Harvard Üniversitesi aracılığıyla Wikimedia Commons
“Eliot” Kutsal Kitap’ı
Cockenoe’nun rehberliği sayesinde Eliot, On Emir ve Efendimizin Duası da dahil olmak üzere Wampanoag dilinde dini eserler üretebildi. 1663’te matbaacılar Samuel Green ve Marmaduke Johnson, Eliot ve Cockenoe’nun Kutsal Kitap’ın tam çevirisi olan “Mamusse Wunneetupanatamwe Up-Biblum God”ı yayımladılar.
Onların Kutsal Kitap’ında, okuryazar bir kişinin Yerli kelimeleri başkalarına yüksek sesle okuyabilmesi için bazı İngilizce satırlar da yer alıyordu, her ne kadar anlamını bilmese bile. Green, kitaptan 1.000 adet basmak için yeterli kağıt sipariş etti, ancak kaç adetinin gerçekten var olduğunu bilmek zor.
Cockenoe, Kutsal Kitap üzerinde çalışan tek Yerli sakin değildi. Günümüzün orta Massachusetts bölgesinden bir Nipmuc olan Wawaus, kitabın harflerini yerleştirmeye yardımcı oldu. James Printer olarak da bilinen Wawaus, 1655’te Yerli halklar arasında Hristiyanlığı yaymak amacıyla kurulan Harvard’ın Hint Koleji’nde eğitim görüyordu.
John Eliot’ın Kutsal Kitap’ı, Wampanoag dilini tam olarak anlamayan İngilizce konuşanlar tarafından yüksek sesle okunmak üzere tasarlanmıştı. Internet Archive aracılığıyla Wikimedia Commons
Artan baskı
Eliot’ın Yerli halkları din değiştirme çabaları çevirinin ötesine uzandı ve ona “Hintlilerin havarisi” lakabını kazandırdı.
Ayrıca bir misyonerlik derneğiyle birlikte, Algonquian dilini konuşan halkların geleneksel uygulamalarını terk edip sömürgeciler gibi yaşayacakları yeni kasabalar kurmak için çalıştı. Sakinlerin, ekonomileri için hayati önem taşıyan mevsimsel göçlerini durdurup bunun yerine yıl boyunca evlerde yaşamaları gerekiyordu. Sömürgeciler gibi giyinmeleri, sömürge yasalarına uymaları ve Protestan dini uygulamalarını benimsemeleri bekleniyordu.
Bu arada, sömürge nüfusunun artışı, yakınlarda yaşayan Yerli halklar üzerinde ek bir baskı oluşturuyordu. 1670’lerin ortalarına gelindiğinde, birçok Yerli halk ile İngiliz sömürgeciler arasındaki kalan iyi niyet de sınırlı kaynaklar üzerindeki mücadelede kayboldu; bu durum, misyoner topluluklarında yaşamayan Yerli Amerikalılar için özellikle zordu.
1675’te gerilimler, Wampanoag lideri ve sömürgecilere karşı geniş çaplı bir isyanı yöneten King Philip olarak bilinen Metacom’un adını taşıyan savaşla patlak verdi. İki yıl süren bu çatışma güney New England’a yayıldı ve günümüz Maine’indeki Casco Körfezi kıyılarına ulaştı. Tarihçi Jill Lepore’a göre bu savaş, nüfusa oranla Amerikan tarihindeki en ölümcül savaştı.
Paul Revere’in, Wampanoag halkını İngiliz sömürgecilerle iki yıl süren bir savaş sırasında yöneten Metacom’un, yani King Philip’in gravürü. Yale Üniversitesi Sanat Galerisi/Wikimedia Commons
Kurbanlar arasında, Eliot’un kurmasına yardımcı olduğu kasabalardaki Yerli din değiştirenler de vardı; bunlardan biri Boston’un batısındaki bir topluluk olan Natick’ti. Sömürge makamları onları topladı, Boston limanındaki bir adaya taşıdı ve birçoğunu köle olarak sattı. Savaşın yıkımından kaçabilenler bile giderek daralan topraklarını korumakta zorlandılar.
Karmaşık bir miras
Eliot, okuryazarlığın inancını yaymak için hayati önem taşıdığına inanıyordu. Cockenoe’da yetenekli bir ortak bulmuştu. Ancak okuryazarlıkta ustalaşmak iki ucu keskin bir kılıç olabilirdi.
Eliot da dahil olmak üzere bazı sömürgeciler, inançlarını ilerletmek için silah ve kan dökmeden kaçınmayı umuyorlardı. Ancak hedefleri yine de yıkımdı: Algonquian kültürlerini ortadan kaldırmak. Wawaus’un notu ve günümüzde New England’da Algonquian dilini konuşan halkların varlığı da gösterdiği gibi, bu çabalar başarısız oldu.
Bu gelişme hakkında düşüncelerinizi, donanım deneyimlerinizi veya sorularınızı Topluluk Forumumuzda paylaşın.
Foruma Katıl & Yanıtla ➔




1 yorum
Fikrinizi bir kaynak, soru veya yapıcı karşı görüşle geliştirin.