Kedileşme Önleyici Aşıya İhtiyacınız Var mı? Muhtemelen Hayır

Memelilerden insana bulaşabilen ölümcül hastalıklar arasında en kötü şöhretli olanı ölümcül köpek vebasıdır. Cujo bunu yakalamıştı. Old Yeller bunu yakalamıştı. “National Lampoon’s Christmas Vacation” filmindeki sincabın da başına gelmişti. Ne var ki bu virüs yalnızca kurguda yaşamaz. Yılda en az 59.000 insanın ölümüne yol açar ve 150’den fazla ülkede mevcuttur. Bu ülkeler listesinde ABD de vardır ve ülkede artık ölümcül köpek vebası ya da olası ölümcül köpek vebası taşıyan hayvanlara maruz kalma vakalarında ulusal çapta bir artış gözlemlenmektedir.

İşlem görülmeden bırakıldığında ölümc köpek vebası her zaman ölümcüldür; hem hayvanlarda hem de insanlarda. Olumlu yanı ise tamamen önlenebilir olmasıdır. Genellikle ABD’de insanlar ölümc köpek vebasına maruz kalmaya şüphe edilmeden sonra aşılanırlar; ancak şu anda çoğumuz şunu soruyoruz: Önlem olarak ölümc köpek vebasına karşı aşılanabilir miyiz ve aşılanmalı mıyız? Önleyici ölümc köpek vebası aşısının herhangi bir faydası var mı? Basit cevap hayır. Maruz kalmadan önce yapılan aşı, hastalığa yakalanmanızı korumaz ve ölümc köpek vebası taşıyor olması muhtemel bir hayvanla karşılaştığınızda yine de sonrasındaki dozları almanız gerekir.

Sunulan konuya dalmadan önce, ölümc köpek vebası ve ölümc köpek vebası aşısı hakkında yaygın bazı yanlış anlaşılmaları giderelim. Ölümc köpek vebası, iki türde görülen bir hayvandan insana bulaşan virüstür: saldırgan ölümc köpek vebası ve felçli ölümc köpek vebası. Her iki tür de merkezi sinir sistemini etkiler ve her ikisi de ölümcüldür. Herhangi bir memeli hayvan ölümc köpek vebasıyla enfekte olabilir ve enfekte olduğunda, yara görünmeyebilir veya hissedilemese bile, bir ısırma veya çizme yoluyla bunu diğer hayvanlara veya insanlara bulaştırabilir. Ölümc köpek vebası, Hollywood’un bize inandırmaya çalıştığı gibi, kurbanlarını insan yiyen zombilere çevirmez; ancak son derece acı verici bir ölüm getirir.

Modern ölümc köpek vebası aşısı hücre kültüründen üretilir. Bir hücre kültürü aşısında canlı virüs bulunmaz. Aşıdan ölümc köpek vebası yakalamanız gerçekten mümkün değildir; ayrıca, şaşıracak olabilirsiniz, oldukça acısızdır.

“Kabus aşısı, grip aşısından daha acı vermez”: Houston’daki International Medicine Center’ın direktörü, bulaşıcı hastalıklar ve dahiliye alanında sertifikalı doktor Dr. Edward R. Rensimer, Popular Science‘e böyle açıklıyor.

Kuduzlu veya kuduzlu olabileceği düşünülen bir hayvana maruz kaldıysanız, kuduz aşısından birden fazla doza ihtiyacınız olacak.

“Örneğin, kuduzlu olduğu şüphe edilen bir hayvanın yol açtığı ısırık yarası ile kuduzlu olmadığı şüphe edilen bir hayvanın hafif çizmesi farklı doz ve tamamlanması gereken aşı serisinde gerekli olan farklı takviye sayısına yol açar” diye ekliyor.

Kuduz aşısı genellikle maruz kalma gerçekleştikten sonra uygulanır. Image: Whispyhistory / CC BY-SA 4.0

Her iki isim de kuduz aşısının güvenliğini ve etkinliğini abartamayacak kadar vurguluyor ve olası yan etkilerin minimal olduğunu vurguluyor.

“Grip aşısıyla benzer”, Rensimer, “45 yılı aşkın süredir aşı uygularken ciddi bir yan etki görmedim” diyerek ekliyor.

“İlk doztan sonraki 24 saat içinde çok az bir azınlıkta kişi hafif ateş, vucut ağrıları ve halsizlik yaşayabilir.”

Yani, kuduz aşısı tamamen güvenli, yüzde 100 etkili ve genellikle hafif bir aşı mı? Kaydolalım! Ciddi ciddi, neden bu aşıyı almayalım, maruz kalma riskinden bağımsız olarak, özellikle de ABD genelinde kuduz salgınları ve kitles kuduz maruz kalma olayları artarken? Görünüşe göre, bilinen hiçbir maruz kalma riski olmadan kuduz aşısı aldırmanın mantıklı olmamasının birkaç nedeni var.

İlk olarak, “güvende olmak üzüntüden iyidir” yaklaşımı rabies için geçerli değil. Bir risk maruz kalması olayından önce rabies aşısı olmak, rabies virüsüne yakalanmanızı önlemez; ayrıca ölümcül virüsü kaparsanız bunun etkilerini de azaltmaz. Maruz kalmadan sonra aşılanmazsanız yine ölürsünüz.

“Rabies’in yaygın olduğu bölgelere yolculuk yapmadan önce insanların aldırdığı bir maruz kalma öncesi rabies aşısı var; ancak sorun şu ki, onu aldıysanız bile, bir anda potansiyel bir öfkeli hayvanla maruz kalmanız durumunda, ikinci doz olan maruz kalma sonrası aşısına ihtiyacınız var,” diyor Yuson.

“Benim gibi veteriner profesyoneller bunu her yıl aldıırız, ancak bu, potansiyel bir maruz kalma durumunda maruz kalma sonrası bir doza ihtiyacımız olmadığını göstermez. Bir aşı hiçbir zaman yeterli değildir ve bunu bilmek son derece önemlidir.”

İkincisi, risk maruz kalmasından bağımsız olarak rabies aşısı olmak, nihayetinde potansiyel bir risk maruz kalmasıyla karşı karşıya kaldığınızda vakayı hekimler için karmaşıklaştırabilir.

“Bilinen bir risk maruz kalması olmadan aşı olmak, ne yazık ki, bir öfkeli hayvanla maruz kalmanız veya olası bir maruz kalma durumunda bir sonralı dozla bazı sorunlara yol açabilir,” diyor Yuson. “Şu soru ortaya çıkıyor [hekimler için]: ‘Bu rejimi tamamen yeniden mi başlatıyoruz?’”

Güvende kalmak için en iyi yol da biraz can sıkıcı: Yaban hayatıyla temastan kaçınmak. Tüm memeliler rabies’e yakalanıp bulaştırma yeteneğine sahiptir. ABD’de enfekte koza ayıları, tilkiler, kokar sincaplar ve en önemlisi, insanların rabies ölümlerinin %70’inden sorumlu olan yarasalar bulunmaktadır.

“Yarasalarla ilgili konu, çok teknik detaya girmeden, uçan tek memeliler olmalarıdır,” diyor Yuson. “Büyük mesafelerde hastalıklar bulaştırabilir ve hasta olmadan birden fazla hastayı taşıyabilirler ve çok küçük dişleri vardır. Isırmayı hissetmeyebilirsiniz ya da çoğu zaman bir ısırık izini görmeyebilirsiniz.”

Çünkü ısırıldığınızı fark etmemiş bile olabilirsiniz, bu yüzden herhangi bir yarasayla veya rabiyeleşmiş olabilecek başka bir canlıyla karşılaşmanız halinde, muhtemelen birkaç kez alacağınız pozmaruz kalma aşılarının ilkini almak için derhal acil servise gitmek zorundasınız.

Yarasalar, insanlarda rabiyeden ölümlerin %70’inden sorumlu. Görsel: Getty Images / Bence / 500px

Aşı, enfekte olmuşsanız kelime anlamında hayatta kalmanın tek yoludur. “Bakalım ne olacak” diye beklemek için bir pencere de yoktur.

“Belirtiler ortaya çıktıktan sonra rabinin tedavisi yoktur; %100 ölüm oranına sahiptir ve maruz kalmadan sonra enfeksiyonu önlemenin tek yolu aşılamadır,” diyor Yuson.

Bu korkutucu bir dönem ve rabi gerçekten korkutucu bir virüstür, ancak insanlarda rabiyeli veya rabiyeli olabilecek hayvanlara maruz kalmayla ilgili bildirilen vaka sayısındaki artış olsa da, en azından ABD’de rabiyeden ölen bir insanın inanılmaz derecede nadir bir şey olduğu unutulmamalıdır.

“ABD’de yılda ortalama bir ile altı arası rabi vaka yaşıyoruz,” diyor Rensimer.

Ne yazık ki, yükselen sıcaklıklar (rabi sıcak havu sever) ve iyi ki insanlığın yaban hayatı yaşam alanlarını sürekli olarak daraltması (insanlar ve evcil hayvanlar arasında artan maruz kalma riskine yol açması) nedeniyle rabinin yakında ortadan kalkması beklenmiyor.

Ask Us Anything‘de, Popular Science günlük hayatta her zaman merak ettiğiniz şeylerden, sormayı aklınıza bile getirmediğiniz tuhaf şeylere kadar en saçma, ağırdan alan sorularınızı yanıtlar. Her zaman bilmek istediğiniz bir şey mi var? Bize sorun.