Karanlıkta Yarasalar Araştırmak Hem Bilime Yardımcı Oluyor Hem de Onlara Bakışımızı Değiştiriyor

Teşhisseden gelen o cırlama sesi nedir? Yanınızdan bir şeyin geçtiğini hissettiniz mi?

Bunlar, insanların mikrobaygillerle ilk karşılaşmalarında gösterdiği tepkilerden bazıları. Mikrobaygiller, küçük, çoğunlukla gece aktif memelilerdir ve gece yönlerini bulmak ve avlanmak için ultrasonik sesleri kullanırlar. Bunu yankılama (echolocation) yoluyla yaparlar: ses çıkarırlar ve bu seslerin nesnelerden ve avdan yankılanarak geri döndüğü yankıları dinlerler.

Gece aktif olmaları, küçük boyutları ve hızlı uçuşları onları onları bulup çalıştırmayı özelikle zorlaştırabilir. En güncel araştırmamız, vatandaş biliminin (citizen science) buna yardımcı olup olamayacağını incelerken, aynı zamanda katılımcıların kendilerinin bu sürece katılımdan ne kazandığını da sordu.

Western Australia’dan meraklı birkaç gönüllüye baygil dedektörlerini emanet ettik. Baygil dedektörleri, mikrobaygillerin ultrasonik seslerini insanların duyabileceği ses kayıtlarına dönüştürür. Bu kayıtlar, hangi baygillerin mevcut olduğunu belirlememize de yardımcı olur, çünkü farklı türler frekans, şekil ve zamanlama bakımından değişen sesler çıkarır.

İşte bulgularımız.

Baygiller hakkında biraz bilgi

Baygiller, Antarktika hariç her yerde bulunur ve dünyadaki memeli türlerinin yaklaşık %22’sini oluşturur. Avustralya, parmak büyüklüğündeki küçük orman baygili (Vespadelus vulturnus) ile çok daha büyük gri başlı yarasaya (Pteropus poliocephalus) kadar 80’den fazla türe ev sahipliği yapar.

Baygiller bazen “mikrobaygiller” ve “megabaygiller” olarak tanımlanır. Bunlar resmi bilimsel gruplandırmalar değildir, ancak terimler yine de küçük baygilleri büyük türlerden ayırmak için yaygın olarak kullanılır. Avustralya’da küçük baygiller çoğunlukla böcekle beslenirken, büyük yarasalarımız esas olarak meyve, nektar ve polenle beslenir.

Baygiller büyüleyici canlılardır. Gerçek uçuş yeteneğine sahip tek memelilerdir, yani kanatlarını aktif olarak çırparak uçuşurlar ve sadece düşmez ya da süzülmezler. Baygiller aynı zamanda ekosistemlerde kritik bir rol oynar. Yarasalar yerel bitkileri tozlaştırır ve tohum yayarken, böcekle beslenen baygiller böcek popülasyonlarının kontrol altında kalmasına yardımcı olur.

Buna rağmen yarasalar çoğu zaman göz ardı ediliyor. Gece aktif olmaları nedeniyle çoğu insan bunlarla yakın mesafede nadiren karşılaşıyor; üstelik yarasalar hakkında yaygın yanlış bilgiler ve olumsuz algılar hâlâ var.

Mikroyarasalar, örneğin Gould’a ait pırıltılı yara (Chalinolobus gouldii) hakkında bilim insanlarının bilmediği pek çok şey var. Little Wing Bat Haven, Yazar sağladı (yeniden kullanıma izin verilmiyor)

Neyi inceledik

Yarasaları çalışmak zor olabilir. Çoğu tür gece aktif olur ve gündüzleri ağaç gövdelerindeki kovalarda, mağaralarda ve erişmesi zor diğer alanlarda dinlenir. Onları bulmak için araştırmacılar genellikle ultrasonik yara dedektörleri gibi uzman ekipmanlarına dayanır.

Son dönemde yaptığımız derleme, vatandaş bilimi projelerinin bu zorlukların üstesinden gelmeye yardımcı olup olamayacağını inceledi.

Araştırma ekibimiz dünya genelinden 51 yayımlanmış yara bilim-bilenti (citizen science) çalışmasını analiz etti. Ultrasonik dedektörlerin yarasalar üzerinden uçarken kaydedildiği akustik araştırmaların en yaygın yaklaşım olduğunu bulduk. Ancak az sayıda çalışma, katılımcıların bu bilim-bilenti projelerine katılmaktan ne elde ettğini inceledi.

Bu da bizi kendi çalışmalarımızı yapmaya yönlendirdi. 2025 yılında, Avustralya’nın Perth şehrindeki Wanneroo City sakinlerini bir yara bulma görevine davet ettik. Gönüllüleri sosyal medya ve yerel çevre ile bilim-bilenti ağları aracılığıyla kazandık.

Katılımcıları akustik yara dedektörlerini telefonlarla kullanmaya eğittik ve onlara yerel yara türleri hakkında bilgi verdik. Onları küçük gruplara böldükten sonra, katılımcıların belirlenen güzergâhlar yerel çalılıklar üzerinden yürümelerini ve yol boyunca yarasaları dinleyip kaydetmelerini istedik. Gönüllülerimiz 23 araştırmada beş yara türünü kaydetti.

En yaygın olanı, kentsel ortamlara iyi adapte olmuş gibi görülen yaygın bir tür olan Gould’a ait pırıltılı yara (Chalinolobus gouldii) oldu. Gönüllülerimiz, Wanneroo City sınırları içinde Holt’a ait uzun kulaklı yara (Nyctophilus holtorum) türünü ilk kez tespit etti, ancak kentsel araştırma alanlarında hiçbir karanlık pırıltılı yara (Chalinolobus morio) bulamadı.

Bu bulgular birlikte, Perth’in kentsel alanlarını hangi yarasaların kullandığına dair daha net bir resim sunuyor ve gelecekteki araştırmalar için sorular öne çıkarıyor; bunlar arasında bazı türlerin diğerlerinden daha iyi kentsel alanlara uygun görünmesinin nedenleri de yer alıyor.

Vatandaş bilim insanları, gece aktif türler hakkında kritik verilerin toplanmasına yardımcı oluyor. Kelly Sheldrick

Korkudan hayranlığa

Araştırmamızın bir parçası olarak katılımcılardan yarasalar hakkındaki bilgi düzeylerini, onlara yönelik tutumlarını ve doğayla ne kadar bağ kurduklarını içeren yüz yüze anketleri doldurmalarını istedik. Bunu üç kez yaptık: eğitimden önce, eğitimden hemen sonra ve katılımcılar kendi araştırmalarını tamamladıktan sonra.

Araştırmamızın bir parçası olan katılımcılar, yarasalar hakkında daha fazla şey biliyor ve doğayla daha güçlü bir bağ kuruyordu. Ayrıca katılımcıların yarasalara bakışındaki olumlu değişimleri de gözlemledik.

Bir katılımcı, yarasaları daha önce “korku” ve yarasalarla ilgili etkinliklere yönelik “maruz kalış eksikliği” nedeniyle takdir etmediğini söyledi. Kendi araştırmasını tamamladıktan sonra, dedektörde yarasalara dair kanıtları görmekten ne kadar keyif aldığını vurguladı.

Çok sayıda gönüllü, daha basit bir şeyden hoşlandı: hayvanları güvende bir şekilde geceleri gözlemleme fırsatı. Avustralya’daki vahşi hayatın çok büyük bir kısmı gece aktiftir, ancak bizden az birimiz bu hayvanları kendi gözlerimizle görme fırsatı bulur.

Gönüllüler, karanlıkta yarasaları bulma görevine katılıyor. Kelly Sheldrick

Keşfedilecek daha çok şey

Avustralya’sı yarasaları hakkında, bazı türlerin nerede yaşadığı ve kentsel ile doğal peyzajlarımızı nasıl kullandığı gibi bilmediğimiz çok şey var. Vatandaş bilimi, bu boşlukları doldurmaya yardımcı olabilir.

Ayrıca araştırmamız, katılımcıların aynı zamanda az bilinen türleri keşfetme ve bilimsel araçları kullanma fırsatını da değerli bulduklarını gösteriyor. Hatta daha önce korktukları hayvanlara dair yeni bir takdir geliştirebilirler.

• Gece Aktif Hayvanlar

Yazarlar

1. Yarası Ekolojisti & PhD adayı, Murdoch Üniversitesi

2. Öğretim Üyesi, Çevre Yönetimi, Murdoch Üniversitesi

3. Profesör, Yaban Hayatı Koruma, Murdoch Üniversitesi

Yarası Ekolojisti & PhD adayı, Murdoch Üniversitesi

Öğretim Üyesi, Çevre Yönetimi, Murdoch Üniversitesi

Profesör, Yaban Hayatı Koruma, Murdoch Üniversitesi

Tutarsızlık Açıklaması

Kelly Sheldrick, Avustralya ve Yeni Zelanda Yarası Derneği, Batı Avustralya Koruma Konseyi ve Avustralya Vatandaş Bilimi Derneği ile bağlantılıdır.

Rochelle Steven, Avustralya Ekolojik Derneği, Koruma Biyolojisi Derneği, Avustralya Memelileri Derneği ve BirdLife Australia ile bağlantılıdır.

Trish Fleming, bu makaleden yararlanabilecek herhangi bir şirket veya kuruluş için çalışmamaktadır, danışmanlık yapmamaktadır, hissesi yoktur ve akademik ataması dışında herhangi bir ilgili bağlantı açıklamamıştır.

Ortaklar

Murdoch Üniversitesi, The Conversation AU üyesi olarak finansman sağlamaktadır.