Kamboçya’ın sahtekarlık karşı zirvesi kendi geçmişini aklayamaz

Kamboçya bu hafta Phnom Penh’de yabancı diplomatları, kolluk makamlarını ve finansal düzenleyicileri “Çevrimiçi Sahtekarlıklarla Mücadele Uluslararası Konferansı” için ağırlıyor. Başbakan Hun Manet’in yönetimi, dünyanın dört bir yanında milyonlarca insanın hayatını mahveden suç ticaretine karşı hazır olduğunu göstermek amacıyla bu toplantıyı öne çıkarıyor.

Ancak resmi mesajlama daha acil bir endişeyi de ortaya koyuyor. Konferans duyurulduğunda Kamboçya’nın devlet haber ajansı, etkinin “ülkenin uluslararası alandaki itibarını geri kazanmasına” kısmen yardımcı olması amacını taşıdığını belirtmişti.

İtibarı yeniden inşa etmek elzem ama kolay değil

İtibarın tamir edilmesini istemek mantıklı bir beklentidir, ancak bu elde sıkışma ve fotoğraf fırsatlarıyla satın alınamaz. Kamboçya yıllardır Güneydoğu Asya’nın sahtekarlık ekonomisinin merkezinde yer aldı; muhabirler, gönüllüler ve insan hakları izleyicileri, yönetici elit yakınındaki figürlerle bağlantılı mülkler dahil olmak üzere korumalı komplekslerde zorla çalıştırma, dayak ve sanayi boyutu sahtekarlıkları belgeledi.

Uluslararası baskının bir tepki yaratmasının ardından Phnom Penh şimdi, vatandaşlarını aldattığı hükümetlerden, kendini suçlu olarak değil sorunu çözen bir lider olarak görmelerini istiyor.

Sektörün büyüklüğü “çaresiz seyirci” iddiasını çürütüyor

Sektörün bu denli büyük ölçeği, Kamboçya’nın yabancı mafyalar tarafından işgal edilen çaresiz bir seyirciden ibaret olduğu ikna edici biçimde savunulamayacak kadar derin. ABD kurumları yıllık sahtekarlık gelirlerini 12,5 milyar dolardan (yaklaşık 613 milyar lira) 19 milyar dolar (yaklaşık 932 milyar lira) arası tahmin ediyor; bu tutar Kamboçya’nın resmi gayrisafi yurtiçi hasılının (GSYH) yüzde 60’ına kadar bir değere denk geliyor.

Yeni Ulusal Demokrati Enstitüsü (NDI) araştırması, hükümetin kendisinin neredeyse 300.000 kişinin 2026 yılındaki tasfiye hamlası sırasında ülkeden ayrıldığını belirttiğini aktarıyor. Bu sayının ne kadar doğru olduğu göz önüne alındığında, önceki tahminlerin muhtemelen çok mütevazı kaldığı söylenebilir.

Suç dünyasının kök salma biçimi

Daha da rahatsız edici olan, bu denli büyük bir suç dünyasının böyle derin kökler nasıl saldığı. NDI raporu, yabancı suç parasının kırılgan bir devletin açıklarından sızıp gitmediğini savunuyor; toprak, inşaat, kumarhaneler, ödeme altyapısı, himaye ağları ve elit bağlantılı işletmeler aracılığıyla Kamboçya ekonomisine ve siyasi düzenine sindiği belirtiliyor.

Siyasi korumanın katmanları, sanayinin genişlediği sürece ana aktörleri inceleme altında kalmaktan muhafaza etti. Bu asla yalnızca devlet kapasitesinin bir başarısızlığı değildi; özel zenginlik, siyasi koruma ve kamu otoritesinin uzun zamır ayrı ayırt edilmesinin zor olduğu bir sistemden doğan bir seçimdi.

NDI Raporu

Dış ülkeler de bağlantıları takip etti

Dış hükümetler bu bağlantıları giderek daha çok izledi. 2024 yılında ABD Hazineli, kaçak işçilerin çevrimiçi sahtekarlık yapmaya zorlandığı ciddi insan hak ihlalleri nedeniyle Kamboçya’nın iktidar partisinin senatörü ve iş adamı Ly Yong Phat’ı, işletme grubunu ve ilgili mülkleri yaptırım uyguladı.

Nisan ayında Washington, başka bir görevdeki senatör Kok An ile birlikte 28 kişi ve firmayı, sahtekarlık operasyonlarının “Kok An’ın ve siyasi bağlantılarının koruması altında” çalıştığı iddiasıyla yaptırım altına aldı. Bunlar ABD idari işlemleridir, Kamboçya mahkemesinin bir kararı değil; ancak her iki kişiye karşı da mukayese edilebilir yerel hukuki işlemin olmaması kendi hikayesini anlatıyor.

Temiz ayında bağımsız haber alma, başka bir iş adamının yerel tasfiyede yargılanan tek öne çıkan yerli tycoon olduğu, Ly Yong Phat ise Manet yönetimiyle yeterince yakın kaldığı için ertesi ay Kamboçya’nın yeni Senato binasının inşasına önderlik eden başlıca bağışçı olarak görünüp isimlendirildiğini aktardı.

Prens Grubu başkanının suçlaması

Prens Grupu Başkanı Chen Zhi’ye yönelik ceza muhakemesi, yer sessizliğin derinleştiğini ortaya koydu. Ekim 2025’te ABD federal savcıları, konglomerasyonun Kamboçya genelinde zorla çalıştırma komplekslerini işletmekle suçladı ve Chen’i ihtar sahtekarlığı ve para aklama komplosuyla suçladı.

Aynı Adalet Bakanlığı, onu tarihindeki en büyük geri alma işlemi olarak nitelendirdiği yaklaşık 15 milyar dolarlık (yaklaşık 736 milyar lira) bitcoinin alıkonulmasını istedi. Chen şimdi Çin‘deki gözaltında ve suçlu bulunduğu kanıtlanana kadar masum sayılır.

Buna rağmen, bu denli büyük ölçekli zorla çalıştırma komplekslerini yönetmekle suçlanan bir iş imparatorluğu, devletin aktif rızası ya da kasten görmezden gelmesi olmadan böyle derinlemesine nasıl yerleşebildi?

“Ruhani çıkarma” iddiası gerçeği yansıtmıyor

Bu doğru ki Phnom Penh, uluslararası baskı yoğunlaştıktan sonra agresif biçimde hareket etti ve Kampot ile Sihanoukville’deki özellikle ünlü birçok kompleks şu anda boş durumda. Ancak operasyonların Kamboçya’dan ruhani çıkarıldığına dair iddialar, kanıtlar daha da dağıldığını gösterdiğinde apaçık biçimde yanlıştır.

Vurgulayan bir nokta olarak, büyük ölçekli mülkler kapatıldığında bile binanın sahibinden, parayı kimin taşıdığından veya korumayı kimin güvence altına aldığı hakkında hiçbir şey öğrenemedik. Yüksek profille düzenlenen baskınlarda gözaltına alınan yabancı işçiler hızla sınır dışı edildi; ancak sahipler, fonlayıcılar ve siyasi himayeciler dokunulmadan bırakıldı.

Zirvenin konuşmaların ötesindeki anlamı

Bu da bu haftaki konferansa, konuşmalar ve ortak bildirilerin ötesinde bir önem kazandırıyor. FBI ve Interpol gibi hükümetlerin ve ajansların varlığı, Manet’in ve yönetiminin büyük ölçüde arzuladığı şeyi sağlıyor: ciddi bir sahtekarlık karşıtı ortak olarak meşruiyet.

Bir global suç ağını merkezinde bulunduran bir ülkeyle işbirliği tabii ki gereklidir; ancak bu, Kamboçya devletinin yabancı suçluların kurbanlarından biri olarak ve eğitim, kaynaklar ve uluslararası teknik yardım ihtiyacı içinde olduğu yönündeki Phnom Penh’in tercih ettiği anlatıyı meşrulaştırmaya dönüşmemelidir.

NDI raporu bu tehlike için kullanışlı bir terim sunuyor: “reform tiyatrosu.” Görünür işbirliği, kökleşmiş bir siyasi sistemin dış baskıyı emmesi ve korumalı ağların hayatta kalması için kullanılabilir. Bu hafta delegelerin karşılaştığı tehlike, ilerlemeyi konuşmalar, sınır dışılar ve kapatılmış komplekslerle değil, hesap verebilirlikle ölçmek olacaktır.

Hesap verebilirlik için sıkı talepler

Zirveye katılanları Phnom Penh’e karşı koyu talepler koymaya davet ediyorum. Siyasi bağlantılı figürlere yönelik güvenilir soruşturmaları, kumarhaneler, şirketler ve finansal kanallar aracılığıyla hareket eden paraya daha sıkı denetimi ve sınır dışı edilen mafyaların yeni adlar altında yeniden ortaya çıkmadığını güvence altına almak için bağımsız izlemeyi talep etmeliler.

Bundan fazlası, rejimin uluslararası işbirliğini ağları ortadan kaldırmaktansa sektörün ardındaki imajını yönetmek için kullanmasına olanak tanıyabilir.

Sivil toplumun hatırlatması

Kamboçya sivil toplumu bu krizi tanımak için bir zirveye ihtiyaç duymadı. Gazeteciler, hak kuruluşları, kurtarma ağları ve kaçakçılıkla mücadele edenler, çevrimiçi sahtekarlıklar uluslararası öncelik haline gelmeden çok önce kompleksleri belgelemek, hayatta kalanların tanıklıklarını korumak ve finansal ilişkileri izlemek için güvenliklerini risate attılar.

Bu çalışmalar yaptırımların, ceza muhakemelerinin ve diplomatik baskının mümkün olmasına yardımcı oldu. Delegeler bu kanıtların çoğunun nereden geldiğini unutmamalı: resmi görev kuvvetlerinden veya konferans salonlarından değil, rejimin yayılmasına izin verdiği bir sanayiyi ortaya koymaya hazır olanlardan.

Sınıraşan eylem hükümetlerin birlikte çalışmasını gerektirir; ancak işbirliği hesap verebilirlik için baskıyı artırmalı, ondan korunma sağlamamalıdır. Hun Manet’in kampanyasının kredibilitesi, zirve afişleri indirildikten sonra belirlenecek; o zaman denetimin komplekslerde mi yoksa ilk başta sanayiyi kuran ve koruyan siyasetçiler ve tycoon’lara mı ulaştığı görülecektir.

Mu Sochua, eski bir Kamboçya politikacısı ve Nobel Barış Ödülü adayı, Khmer Demokrati Hareketinin başkanıdır.