İnanılmaz Yoğunluk: Tıp Öğrencilerini Dayandıran Ne?

Bir çalışma, hekimlerle kurulan ilişkinin tıp alanında eğitim gören hekimlerin mental sağlığı ve mesleki gelişimleri üzerindeki etkisini ortaya koyuyor.
Tunaz3489/Shutterstock (yeniden kullanılamaz)

TEMEL NOKTALAR

• Tıp alanında eğitim gören hekimlerin mental sağlığı, gerginlik içinde geçen bir günlük yaşam nedeniyle özellikle olumsuz etkileniyor.

• Bir çalışma, hastayla kurulan ilişkinin mesleki iyi oluşlarında temel bir rol oynadığı bu hekimlere söz veriyor.

• Birçok neden onları hastalarına bakmaya yönlendiriyor, ancak bunlar her zaman onurlu değil.

İş yükünün aşırı olması, takdir eksikliği ve bazen yetersiz destek veren kıdemli heimler… tıp alanında eğitim gören heimler özellikle zor çalışma koşullarına maruz kalıyor. Bu durum mental sağlık açısından da sonuçlarını kaçınılmaz kılıyor: 2024 yılında eğitimdeki pratisyenlerin %66’sı tükenmişlik sendromundan muzdaripken, beşte biri geçtiğimiz yıl içinde intihar düşüncesi taşıdığını belirtmişti.

Bu rahatsızlığın nedenleri çok faktörlü olsa da, bir yönü üzerine derinleşmek istedik: hastalarla kurdukları bağları nasıl algıladıkları. Hastaya bakmak, tıp mesleğinin özünü oluşturur. Ancak gerginlik içinde geçen bir günlük yaşamda, hastalarla kurulan ilişki bir motivasyon kaynağı mı yoksa tükenmişliğe mi katkıda bulunuyor?

Bakım ilişkinin merkezinde

Bir çalışmada, bölgedeki bir üniversite hastanesinde (CHU) farklı uzmanlıklarda eğitim alan heimlerle görüşmeler yaptık. Hekim-hasta ilişkisini ve bunun etkisini analiz etmek için care (bakım) etiğinden kavramları kullandık. Bu akım, bakımını sürdürdüğümüz «dünya»da mümkün olduğunca iyi yaşamayı amaçlayan bir faaliyet olarak bakımı kavrar.

Sonuçlarımız, hasta ile kurulan bağın, sıradan bir duygusal bağlılıktan çok daha karmaşık bir olgu olduğunu ortaya koyuyor. Bu dinamikleri anlamak için içeriden sorulan hekim adaylarına, hasta ile ilişkinin kendilerine katkısı soruldu: Bu ilişki onlar için bir motor mu, yoksa zorlu bir deneyim mi?

Aynı zamanda kişiselleşmeme düzeyini de inceledik. Bu kavram, tedavi altındaki kişiler karşısoyulan soğuk ve özneliksiz tutum anlamına gelir. Bu genç hekimler, hastayı yalnızca hastalığı ya da bir nesne olarak indirgeyen bir duygusal uzaklık mı alıyorlar? Elde ettiğimiz sonuçlar dört farklı profil ortaya çıkarıyor.

Bakıma yönelik tutumlar

«Bakımı bir amaç olarak benimsemek»

Bu içeriden hekimler için insan ilişkisi, mesleklerinin merkezinde yer alır. Hastayı bütünüyle yanlarında eşlik ederler, kendilerini koruyan bir uzaklık kurmazlar. Bu uygulayıcılar, «iyi yapılmış işin» verdiği tatminin yanı sıra hastaların ve yakınlarının takdirinden derin bir doygunluk ederler. Yakınlık acı kaynağı değil, tam tersine bağlılıklarının motorudur ve bu da onların mesleki gelişimine yol açar.

«İş zordur ve yorgunluk çok yoğundur (…), ancak hastalar çoğu zaman güzeldir ve devam etme motivasyonunu verirler. Sonuç olarak, en karanlık günlerde bile, «bunun değmesi» dediğimiz bir hastayı buluruz», genel tıp alanında bir içeriden hatırlatıyor.

«Bir hastanın ya da yakınlarının bakımımızdan memnun oldukları yönündeki gülümsemesi bizi gerçekten mutlu eder ve içimizi ısıtır», nöroloji alanında bir içeriden aktarıyor.

«Bakımı bir zorluk olarak deneyimlemek»

Bu genç sağlık çalışanları hastalarına büyük bir insanlıkla yaklaşıyor ancak gerekli mesafeyi koruyamıyor. Hastalıktan, ölümlerden veya takdir eksikliğinden derin etkilenenler, kendilerini çabca çareye uğramış hissediyor. Doğrudan teması olmayan bir koruyucu duygusal dayanıklılıktan yoksun bu aşırı hassasiyet, bazı internlerin klinik tıbbı bırakıp doğrudan teması olmayan dallara yönelmesine yol açabiliyor.

«Aslında hastalarla biraz fazla kaynaşıyordum; mesafe kurmakta zorlandım ve bu da moralimi bozdu. Bu yüzden zorluklar yaşadım», kamu sağlığı alanında bir intern değerlendiriyor.

«Acil serviste hakaretle karşılaşıyoruz, telefon numaramız isteniyor, bize «Hey, Bayan!» diye hitap ediliyor; her zaman kolay olmuyor. Üstelik biraz saldırgan bir hastayla karşılaştığımızda ne yapacağımızı bilmez hale geliyoruz», cerrahi alanında bir intern hatırlatıyor.

«Bakım, tükenmişliğin bir belirtisi olarak»

Burada kişiselleşmeme en üst düzeye ulaşmış ve ilişki acı verici. Mesafe, alçakça bir strateji değil, bir çaresizlik ifadesi: Yorgun düşen intern, hastaya artık kendini veremiyor; mesleğini etik ve insanca bir şekilde icra edememenin acısını çekiyor.

«Milyonlarca kez üzüldüm. Ve üzüldüğünüzde, önünüzde bir hastayken onu motive etmeniz, «Endişelenmeyin, iyi gidecek» demeniz bekleniyor ama siz elinizi çektiğiniz için bunu başaramıyor ve dolayısıyla suçlu hissediyorsunuz», cerrahi alanında bir intern gözlemliyor.

«[Bu] kendinizi korumak için bazen insan olmayı unutmanız gereken, psikolojik ve duygusal açıdan zor bir iş. Gün içinde birkaç kez insanların çaresizliğini duymak, dramalara tanıklık etmek, zaman zaman hastalarla güzel anlar yaşadığımızı unutmamıza yol açıyor», fiziksel ve rehabilitasyon tıbbı alanında bir intern değerlendiriyor.

«Bakım, bir güç aracı olarak»

Bazı asistanlar, güçlü bir kişiliğini yitirme (depersonalizasyon) düzeyinde olsa da, hastayla kurdukları ilişkiden beslenir. Bakım, teknik bir performans olarak kavranır ve ilişki bir güç taşıyıcısına dönüşür. Hastanın tatmininden çok, kendi bakım değerlendirmesine önem veren asistan, ikili şüpheyle başa çıkar ve uzman kimliğini pekiştirir.

« “Harika, bir kurtardım!” diye kendimize deriz. Biraz da olsa “yaşam ya da ölüm” gücüne sahip olduğumuzu düşünmek her zaman son derece tatmin edicidir; bu güç duygusuna sahibiz » diyor bir kulak-burun-boğaz asistanı.

« Hastayı iyi tedavi ettiğimi biliyorum. Hasta “Teşekkürler Doktor bey” dememiş de olsa, iyileştiğini hissediyorum ve bu gerçekten muhteşem » diye kendini över bir cerrahi asistanı.

Bu tutumlar, bakım verenlerin içine kapatıldığı kesin kalıplar değildir. Aynı asistan, yorguluk düzeyi, birimin iş yükü ya da karşılaşılan tıbbi durumların karmaşıklığına göre bir profilden diğerine salınabilir.

Bakım verenleri korurken insani bakımın güvence altına alınması

Bakım (care) etikleri, başkalarını doğru doğru tedavi edebilmek için önce kendimize bakmamız gerektiğini hatırlatır. Terapötik ilişkinin tükenmişliğe ya da alçakgönüllülüğe (kinizme) sürüklenmesini önlemek amacıyla birkaç eylem yolu öne çıkıyor:

• tıp eğitimini reformlaştırmak : tıp eğitimi hâlâ oldukça teknik yönde. Üniversite müfredasına, bakım ilişkisi üzerine düşünsel ve duygusal bir boyut kazandırmak ve care (bakım) etiklerini öğretmek kritik önem taşıyor…

• kıdemlilerin rehberlik (companonnage) tutumunu geliştirmek : hizmet şefleri ve danışman hekimler, kendi yaşadıkları hasta acısını yönetme deneyimlerini paylaarak genç asistanların « iyi mesafe »yi bulmalarına yardımcı olabilir; ne fazla geçirgen, ne de insaniyeti ortadan kaldıran bir mesafe;

• günlük özdeyişimi değerlendirmek : asistanların şüphe ve duygularını, yargılanma korkusu olmadan ifade edebilecekleri konuşma ve pratiği analiz etme alanları sağlamak.

Geleceğin hekimlerini yetiştirmek, onlara yalnızca kesin bilimsel bilgileri aktarmak değil, aynı zamanda günlük yaşamlarında kendi empatilerini müzakere etmeyi yeniden öğrenmelerini sağlamak anlamına gelir; böylece bakım bir anlam kaynağı olmaya devam eder, tükenmişlik nedeni değil.

• « İşletme(ler) »