RFI’nin haberine göre, 2018’den beri Kariba Gölü’nde faaliyet gösteren Çin‘e ait ZamFresh balıkçı şirketi, Jeremiah Adası yakınlarındaki 300’den fazla levrek (tilapia) kafesleriyle Zambiya’daki yaklaşık 500 zanaatkar avcunun adadan çıkarılmasından sorumlu tutuluyor. Adaya sahip çıkılan arazinin yasal olarak satılamayacağını öne süren avcular, 11 Şubat 2023’te polisin ve askerlerin katıldığı baskınla evlerinin ve dükkanlarının yakılması, malının çalınması ve dövülmesiyle boşaltıldı. Olay, Zambiya’daki Çin yatırımlarıyla ilişkili siyasi baskı tartışmalarını yeniden gündeme getirdi.
Bu gelişme, yalnızca bölgedeki balıkçılık sektörünü değil, aynı zamanda Kariba Gölü gibi büyük tatlı su havzalarında insan faaliyetlerinin ekosistem ve iklim üzerindeki yansımalarını da göz önüne seriyor. Göl, hacmine göre dünyanın en büyük yapay gölü ve su rezervuarı olarak öne çıkıyor.
Bir balıkçı şirketinin yükselişi
Çin’e ait olan ZamFresh, 2018’de Zambiya’ya geldiğinden bu yana Güney Afrika Bölgesi’nin en büyük balıkçı şirketlerinden birine dönüştü. Kariba Gölü’nde, Jeremiah Adası yakınlarında yetiştirilen levrek hem kara ülkesi olan Zambiya ve Zimbabve’de satılıyor hem de küresel pazarlara ihraç ediliyor.
Bu faaliyet ZamFresh için kârlı olsa da, adada yaşayan 500 zanaatkar avcu için yoksulluk, açlık ve umutsuzluk anlamına geldi. Avcular, şirketin kendilerini yerlerinden etmek için outları kullanmış olduğunu iddia ediyor. ZamFresh, dünyanın en büyük yapay gölü olan Kariba Gölü’nün Zambiya tarafında adanın etrafını saran 300’den fazla büyük balık kafesine sahip.
“Hiçbir şeyimiz kalmadan adayı terk ettik”
Mike Moonga, yaklaşık altı yıl Jeremiah Adasında zanaatkar balıkçı olarak çalışırken, 11 Şubat 2023’te saat 03.00 sıralarında ailesiyle birlikte silah sesleri duyduğunu anlatıyor.
“Dışarı çıktık ve polis memurları ile askerlerin insanları vurup kovaladığını gördük. Bize adadan ayrılmamız gerektiğini söylediler. Sonra her şeyi yaktılar: evlerimiz, buzdolaplarında sakladığımız balık stoklarımız, paramız, dükkanlarımız—sahip olduğumuz her şeyi. Hiçbir şeyimiz olmadan adayı terk ettik.”
Mike Moonga, RFI’ye verdiği demeçe
Moonga, yetkililerin mülklerini yakmasının sebebini sorduğu için dövüldüğünü söyledi. Avcuların adaya dönmesi yasak. Hükümet temsilcilerinin, ada başına adanın gerekli olduğu söylenerek outıldıklarını aktaran Moonga, işlemin gizlice yapıldığını öne sürdü.
“Bize Çinlilerin bu tiên gizlice satın aldıklarını söylemediler. Çünkü Zambiya’da adalar halkın malıdır ve satılık değildir. Ayrılmamızdan sonra adada artık bizi döven aynı askerlerin koruduğu yeni binalar gördük.”
Mike Moonga, RFI’ye demeç
“Onurlu bir şekilde yeniden yerleştirilmeliydiler”
İnsan hakları örgütü FIAN International Zambia’nın ülke müdürü Vladimir Chilinya, hükümetin avcuları zorla çıkarmadan önce geçim kaynaklarını güvence altına alması gerektiğini belirtti.
“Onurlu bir şekilde yeniden yerleştirilmek yerine, arazilerinden kovuldular ve çok sayıda zorluk yaşadılar. Bu da ülkenin bakıcı ve su ürünleri sektörlerindeki Çin menfaatlerini önceliklendirme tarihinin bir parçası.”
Vladimir Chilinya, FIAN International Zambia ülke müdürü
Chilinya, yerel toplulukların büyük ölçekli yatırımlar lehine outılması şeklinde bir örüntü olduğunu ekledi.
“Yerel toplulukların geniş kapsamlı yatırımlar lehinde outilmesi biçiminde bir örüntü var.”
Vladimir Chilinya
Sessizleştirme iddiaları ve lisans tehditleri
Jeremiah Adası’nın çevresindeki alanları ve suları yöneten Siavonga İlçe Konseyi, outmalar ve ZamFresh’e adayı kullanma hakkının verildiği konusunda RFI’dan yanıt alamadı. ZamFresh de yorum yapmayı reddetti. Anonim konuşan Zambiya gazetecileri, hükümetin ada hakkında haber yapan basın organlarının medya lisanslarını iptal etmeyle tehdit ettiğini söyledi.
Bir dizi ayrı gelişme
Olayların bağlamını anlamak için bölgedeki birkaç ayrı gelişmeye bakmak gerekiyor. Mart 2026’da ZamFresh’in iki Çinli çalışanının bir kadın çalışanı tutukladığı görüntüler ortaya çıktı; Zambiya İş Bakanlığı Çinli çalışanların outulmasını emretti. ZamFresh, yakın zamanda Zambiya hükümetiyle güneş enerjisi alanında 246 milyon dolarlık (yaklaşık 13.5 milyar Türk lirası) bir sözleşme imzalayan SunShare grubuna ait.
Sonbahar aylarında Zambiya hükümeti, ulusal başkent Lusaka’da düzenlenecek yıllık RightsCon insan hakları konferansını açılışından birkaç gün önce ani bir kararla erteledi. New York merkezli savunu örgütü Access Now, zirvenin sponsoru olarak Çin’in, Tayvan‘lı katılımcilerin dahil edilmesinden dolayı Zambiya yetkililerini etkilediğini iddia etti. Kendi kendini yöneten Tayvan için Pekin bunu kendi toprağı olarak görüyor ve Çin diplomatik ortaklarını Tayvan ile resmi ilişkiler kurmaktan men ediyor.
“Zambia, Çin’den gelen ekonomik yatırımların nasıl bir muhalefetin bastırılmasına evirilebileceğine dair bir case study haline geldi; sokaklarda bu etkiye karşı protestolar yapan bir nüfusun susturulması.”
Shannon Van Sant, Avustralya Stratejik Politika Enstitüsü’nün yayını The Strategist
Haziran ayında Çin, Kenya’da düzenlenen 11. Our Ocean Konferansı’nda yasa dışı balıkçlıkla mücadele çabalarını iyileştirmeyi amaçlayan Mombasa Açıklamasını imzalamayı reddetti. Konferansın ardından Tayvan’lı temsilcilerin Çin’in Kenya üzerindeki baskısı nedeniyle katılmaya izin verilmediği iddia edildi.
Yatırım ve siyasi baskı örüntüsü mü?
Analistler, Çin şirketleriyle yapılan kalkınma, kaynak çıkarma veya doğal kaynak kullanımına ilişkin anlaşmaların egemenlik kaybı ve insan hakları ihlalleri riski taşıdığını vurguluyor. Ancak uzmanlar, bu gelişmelerin adanın mülkiyetine dair mahkemece kanıtlanmış bulgulardan çok, yatırım ile siyasi baskının birleşimi şeklinde okunması gerektiğini belirtiyor.
Bu çerçevede Kariba Gölü’ndeki balıkçılık faaliyetleri, büyük tatlı su havzalarında insan baskısının ekosistem ve iklim dengesi üzerindeki dolaylı etkilerini de düşündürüyor. Adadaki 300’den fazla balık kafesinin oluşturduğu yoğun yetiştiricilik faaliyeti, gölün su kalitesi ve çevresindeki toplulukların geçim kaynakları üzerinde uzun vadeli sorular akıllara getiriyor.
1 yorum
Fikrinizi bir kaynak, soru veya yapıcı karşı görüşle geliştirin.