Afrika’daki restorasyon projelerinin etkileri çevre peyzajlara sıziyor: Bilimsel çalışma “sızıntı” olgusunu ortaya koydu

Sheffield ve Cambridge üniversitelerinden araştırmacılar, Sub-Sahara Afrika’sında habitat restorasyonunun (yenilenmesi) proje sınırları ötesinde ağaç kaybına etkilerini inceleyen bugüne kadar yapılan en kapsamlı çalışmayı gerçekleştirdi. Çalışma, küresel politika hedeflerinin 2030 yılına kadar 350 milyon hektar alanın restorasyonunu öngörmesiyle paralel olarak Nature Sustainability dergisinde yayımlandı ve “sızıntı” (leakage) adı verilen kritik bir olguya ışık tuttu.

Sızıntı denilen bu olgu, bir projenin etkilerinin proje alanının dışına çıkarak daha geniş peyzaja yayılması durumunu ifade ediyor. Cambridge Üniversitesi doktora öğrencisi Xinran Miao’nun liderliğini yaptığı çalışma, 27 ülkede yer alan neredeyse 130 bin restorasyon sahasından oluşan jeospasial bir veri seti hazırladı ve yaklaşık 6,8 milyon hektarlık (16,8 milyon acre) bir alanı kapsadı. Sheffield ekibi ise projelerin hem içindeki hem de dışındaki etkileri nicelendirmek için kullanılan yöntem ve modellerin geliştirilmesine katkı sağladı.

Restorasyon yaklaşımları zıt yönde etki yaratıyor

Araştırmacılar, on yıllara yayılan uydu verilerini analiz ederek restorasyonun “pozitif sızıntı” (çevre alanlarda ağaç kaybının azalması) ya da “negatif sızıntı” (proje sınırları ötesinde ağaç kaybının artması) ile ilişkili olup olmadığını değerlendirdi. Bulgular, izlenen restorasyon yaklaşımlarına göre belirgin farklar ortaya koydu.

Doğal yenilenme ve aktif restorasyon yöntemleri, proje alanları içinde 10 yıl sonra ağaç kaybında en fazla 9,1 puanlık, çevre alanlarda ise 10 kilometre (6,2 mil) mesafeye kadar 8,9 puanlık azalma ile ilişkili bulundu. Pozitif sızıntı olgusunun, yerel toplulukları sürece katan, arazi mülkiyetini güçlendiren ya da yakıt odunu ve iş imkanı gibi kaynak ve geçim fırsatları sunan projelerin yakın çevredeki doğal ormanlara yönelik baskıyı azaltmasından kaynaklanması muhtemel görünüyor.

Buna karşılık, ağaçların tarım arazilerine entegre edilmesini içeren agrokültür (agroforestry) yaklaşımı negatif sızıntıyla ilişkili bulundu. Ortalama olarak bu projelerde ağaç kaybı 7,9 puan, çevre peyzajlarda ise 7,5 puan arttı. Araştırmacılar bunun, aktif tarım arazilerine ekilen ağaçların ışık ya da diğer kaynaklara yönelik rekabet nedeniyle tarım üretimini düşürmesi ve çiftçilerin kaybedilen üretimi telafi etmek için yakındaki ormanları veya uykuda tarımı (fallow) kesmesine yol açmasından kaynaklanabileceğini öne sürüyor.

Bu bulgular, farklı restorasyon stratejilerinin daha geniş peyzardaki ormanslaşma oranları üzerinde yoğun ve birbirinden zıt pozitif ve negatif etkiler üretebileceğine dair ilk büyük ölçekli ampirik kanıtları sağlıyor.

Doktor Oscar Morton, Sheffield Üniversitesi Leverhulme erken dönem araştırıcısı

Yerel koşullar, proje sınırları ötesindeki sonuçları şekillendiriyor

Çalışma, restorasyon sonuçlarının yalnızca ne dikildiğinden değil, aynı zamanda nerede ve nasıl gerçekleştirildiğinden de etkilendiğini vurguluyor. Sonuçlar ülkeler arasında oldukça büyük farklılıklar gösterdi. Kenya ve Tanzanya’da restorasyon türünden bağımsız olarak tutarlı pozitif sonuçlar görülürken, Etiyopya ve Güney Afrika’da negatif sızıntı örnekleriyle karşılaşıldı; bu durum sosyal-ekonomik koşullardaki, arazi kullanımı baskısındaki ve kurumsal bağlamdaki farklardan kaynaklanıyor.

Bu sonuçların, arazi mülkiyetinin güvencesi, teşvik yapıları ve topluluk katılımı gibi faktörlerin restorasyonun çevre peyzajları güçlendirmemi yoksa onlara ek baskı mı getirdiğini nasıl etkilediğini gösterdiğini belirtmek gerekiyor.

Bu sonuçlar, arazi mülkiyetinin güvencesi, teşvik yapıları ve topluluk katılımı gibi faktörlerin restorasyonun çevre peyzajlarını güçlendirmemi yoksa onlara ek baskı mı getirdiğini nasıl etkilediğini ortaya koyuyor.

Doktor Chris Bousfield, Sheffield Üniversitesi

Bulgular, karbon piyasaları ve sertifikasyon standartları açısından önemli sonuçlar taşıyor. Mevcut çerçeveler genellikle proje dışı (off-site) etkileri görmezden geliyor; bu durum yerel orman restorasyonunun değerini altından değerlendirme ya da bazı tarım ve ormancılık üretim müdahaleleriyle ilişkili riskleri göz ardına alma riski taşıyor.

Xinran Miao ve arkadaşlarının “Restoration-driven positive and negative leakage in sub-Saharan Africa” başlıklı çalışması, Nature Sustainability dergisinde (2026) yayımlandı. DOI: 10.1038/s41893-026-01936-2

Kaynak ve yayın bilgileri

Çalışma, Nature Sustainability dergisi aracılığıyla kamuoyuna duyuruldu. Yayını sağlayan kurum Sheffield Üniversitesi olurken, makalenin tam metnine erişim için belirtilen DOI üzerinden ulaşılabiliyor.