Banda Aceh’teki Baiturrahman Büyük Camii’nde 15 Ağustos 2026’da binlerce kişi, Endonezya ile ayrılıkçı Free Aceh Hareketi’nin (GAM) arasında 21 yıllık barışın yıl dönümünü kutlamak için toplandı. Katılanların bir kısmı GAM’ye ait kırmızı, siyah ve beyaz hilal yıldız bayrağını kaldırdı ve “Özgür Aceh” diye bağırırken, diğerleri Endonezya bayrağını indirip yerine eski ayrılıkçı hareketin bayrağını astı.
Bu eylemler, GAM’ye karşı neredeyse üç onyı süren bir silahlı mücadele verdikten sonra 2005 Helsinki anlaşması ile çatışmanın sona erdiği bölgede siyasi açıdan oldukça anlamlı sayılıyordu. Ancak 15 Ağustos’taki gösteri yalnızca bir tesadüf değildi; aynı bayrak ve sloganlar daha önce de görülmüştü.
Bayrakların Tekrar Yükselmesi
Endonezya’nın güneyinde, Sumatra adasının en batı ucunda yer alan Aceh eyaletinde, 2005 Helsinki anlaşması imzalandıktan sonra bile bağımsızlık söylemi ve sembollerinin tamamen silinmediği görülüyordu. Aralık 2024’te hareketin yıldönümünde eski GAM üyeleri hilal yıldız bayrağını kaldırdı ve en az bir eski savaşçı, bu bayrağın bir gün Aceh’in her yerine uçuşmasını umduğunu söyledi.
Bayrak daha sonra Aralık 2025’te kamu alanında tekrar görüldü ve bu kez Endonezya askerleri, bayrağı sergileyen kalabalıkları dağıttı. Bu sembollerin geri dönmesi, eyaletin sonbaharın sonlarında yaşanan şiddetli sel ve heyelan felaketinden kurtulma çabası içinde sürerken gerçekleşiyordu.
2004 tsunami’si, Aceh halkının çığlığının dünyaya duyulmasını sağladı ve barış sürecinin hızlanmasına zemin hazırladı. Ancak bugün merkezi hükümetin bu acil duruma verdiği yanıt üzerine yükselen eleştiriler, bağımsızlık söylemini yeniden alevlendiren bir etken haline geldi.
Azifah Astrina, Uludağ Üniversitesi’nde siyaset bilimi alanında doktora öğrencisi
2004 tsunami’si, Aceh ile Jakarta arasındaki barış sürecini hızlandıran koşulları oluşturan doğal bir afet olarak tarihe geçti. Oysa bu kez merkezi hükümetin felaket yönetimine yönelik eleştiriler, bağımsızlık ifadelerini yoğunlaştıran bir rol üstleniyordu.
Barış Savaşı Bitirdi, Milliyetçiliği Yok Etmedi
GAM’ye mensup hareket 1976’da kuruldu ve Endonezya’nın en batı ucunda, Sumatra adasında konumlanan Aceh’i, Endonezya’dan bağımsız olması gereken ayrı bir ulus olarak tanıttı. Hareket, bağımsızlığı, Aceh’in bağımsız sultanlık döneminde var olan egemenliğin yeniden kazanılması olarak sunarken, neredeyse üç onyı süren çatışma binlerce insanın hayatını kaybetti.
Sivil halkın çoğu şiddetin yükünü taşıdı; Endonezya güvenlik güçleri ve GAM her ikisi de işkence, keyfi tutuklamalar, zorla mal varlığı el koyma ve zorunlu göç gibi suçlarda sorumlu tutuldu.
Milliyetçilik yalnızca bir yönde değil, iki yönde işliyordu: Endonezya ortak bir kimlik tanıtırken, Acehneliler de devletinyle etkileşimleri aracılığıyla Endonezya’ya mensup olmanın ne anlama geldiğini kendileri müzakere ediyorlardı. Bu bağlamda, bağımsızlık konuşmalarının neden geri döndüğü sorusundan daha önemli olan, Aceh’in son 21 yıldır Endonezya içinde tutan şeyin ne olduğu sorusuydu.
Tarih kısmı bir cevabı veriyordu. Güçlü bir Acehneli kimliğinin her zaman Endonezya’dan ayrılmak istemeyi ifade etmediği görülüyordu. Acehneli liderler, 1945’te Hollanda sömürge imparatorluğundan Endonezya’nın bağımsızlığına destek verdi ve 1950’lerde Endonezya’yı İslami bir devlet haline getirmeyi hedefleyen Darül İslam isyanı bile bağımsız bir Acehneli ülkesi aramıyordu.
Hollanda sömürge yönetimine karşı direniş, ardından İslami ağlar ve dayanışma, Acehneli elitleri daha geniş Endonezya siyasi topluluğuna bağladı. Bağımsızlığın hedef haline gelmesi yalnızca merkezi hükümetle ilişkilerin kötüleşmesiyle daha sonra başladı. Bu tarih, Acehneli milliyetçiliğinin periyodik olarak değişmeden geri dönen sabit bir siyasi güç olmadığını gösteriyordu; farklı ulus anlayışları, siyasi koşullar değiştikçe rekabet edip yeniden müzakere edilebiliyordu.
Acehneli ve Endonezyalı ulusal kimlikler dolayısıyla birbirine zıt olmak zorunda değillerdi; ilişkileri, Aceh ile Jakarta arasındaki siyasi ilişkinin değişmesiyle değişmişti. “Özgür Aceh” bağırışlarının ve GAM ile ilişkilendirilen sembollerin geri dönmesi, barış anlaşmasından neredeyse iki onyı sonra bağımsızlığın, Endonezya’ya duyulan memnuniyetsizliği ifade etmek için hâlâ mevcut bir siyasi dil olarak kaldığını gösteriyordu — özellikle sel gibi doğal afetlerin hükümetin meşruiyetini zedelediği anlarda.
Bu mesele yalnızca Aceh’i ilgilendiriyor değil. Barış anlaşması, kanlı bir ayrılıkçı çatışmayı Güneydoğu Asya’nın en iyi örneklerinden biri olan çatışmadan sonraki barışa ulaşma sürecine dönüştürdü. Yeniden alevlenen gerilimler, yalnızca Aceh ile Endonezya arasındaki ilişkiyi değil, iki onyıdan uzun süredir sürmekte olan bir barış anlaşmasının dayanıklılığını da soru işaretine açar.
Azifah Astrina
Barışın 21. yıl dönümünde yükselen bağımsızlık söylemi, Endonezya ile Aceh arasındaki ilişkinin geleceğine dair ciddi soru işaretlerini beraberinde getiriyordu. İki onyıdır huzur içinde sürmekte olan bir dönemin, yardım yetersizliği ve merkezi hükümet eleştirileri ışığında nasıl bir seyir izleyeceği, bölgenin siyasi kimliğinin geleceğini belirleyecek önemli bir konu olarak öne çıkıyordu.
Bu makale The Conversation’dan Creative Commons lisansı altında yeniden yayınlanmıştır.
İlk yorumu siz yazın
Fikrinizi bir kaynak, soru veya yapıcı karşı görüşle geliştirin.