Kaliforniya Kondoru Kurtarıldı, Ama Ne Kadar Maliyetle ve Kimin İçin?

• Amerika Birleşik Devletleri’nde, 1987’de serbest yaşamın son kalifornya kondorunun yakalanmasının ardından, çiftlikte üretme ve serbest bırakma çalışmalarıyla yüzlerce kuş doğaya döndürüldü; bu süreç tartışmalardan da uzak kalmadı.

• Dünya genelinde, 14.000’den fazla koruma projesi üzerinde yapılan 2025 tarihli bir çalışmaya göre, beş memeli grubu mevcut finansmanın %86’sını alırken, bitkiler ve omurgasızlar yalnızca %6,6 oranında mali destek aldı.

• Ermenistan’ın Erivan kentinde, 30 Ekim 2026’ya kadar süren Biyoçeşitlilik Konseyi (COP17) dolayısıyla ülkeler, 2024’te kurulan ve yerel halk ile yerli halkların sesini duyurmayı amaçlayan organın işleyişi, özellikle karar alma süreçlerindeki rolleri konusunda uzlaşmalı bir karara varmak zorundadır.

Amerika Birleşik Devletleri’nde, 1987’de serbest yaşamın son kalifornya kondorunun yaklanmasının ardından, çiftlikte üretme ve serbest bırakma çalışmalarıyla yüzlerce kuş doğa ortama döndürüldü; bu süreç tartışmalardan da uzak kalmadı.

Dünya genelinde, 14.000’den fazla koruma projesi üzerinde yapılan 2025 tarihli bir çalışmaya göre, beş memeli grubu mevcut finansmanın %86’sını alırken, bitkiler ve omurgasızlar yalnızca %6,6 oranında mali destek aldı.

Ermenistan’ın Erivan kentinde, 30 Ekim 2026’ya kadar süren Biyoçeşitlilik Konseyi (COP17) dolayısıyla ülkeler, 2024’te kurulan ve yerel halk ile yerli halkların sesini duyurmayı amaçlayan organın işleyişi, özellikle karar alma süreçlerindeki rolleri konusunda uzlaşmalı bir karara varmak zorundadır.

1987’de biyologlar, kuşu kapalı ortama yerleştirmek için serbest yaşamın son kondorunu yakaladı ve Kuzey Amerika’nın uçabilen en büyük kuş türü resmen doğada soyu tükenmiş ilan edildi. Bugün, onlarca yıllık koordineli çalışmalar ve kapalı ortama üretme ile yeniden doğaya适应性 için milyonlarca dolar harcanmasının ardından, 300’den fazla kondor kendi doğal ortalarına geri kazandırıldı.

Bir türün hayatta kalması için bir zaferdi, ancak bu zafer neredeyse her aşamada tartışıldı.

Avrupalılar için Avrupalı akademisyenlerden haftalık bir e-posta

Doğa savunucuları, tüm kuşların yakalanmasının kurtarma mı yoksa teslim olma mı olduğu konusunda çetin mücadeleler verdi. Eleştirenler, bu paranın tehlikedeki diğer türler için daha iyi kullanılabileceğini düşünüyor. ABD’de Utah ve Arizona’daki kırsal topluluklar, arazi kullanımına ilişkin federal kısıtlamalar konusunda endişe duyuyordu. Avcı grupları, Ulusal Tüfek Derneği (Amerika Birleşik Devletleri’nde silah bulundurma ve taşıma hakkını savunan dernek, ndlr) gibi gruplar, condorların ölüm nedenlerinden birinin başında gelen kurşun mermilere ilişkin düzenlemelere karşı çıktı.

Condorun geri dönüşü, hükümetlerin ve koruma örgütlerinin bugün karşı karşıya olduğu birkaç soruyu gözler önüne seriyor; bunlar arasında hangi türlerin fon aldığı ve maliyetin kim tarafından karşılandığı soruları yer alıyor.

Bu sorular, Birleşmiş Milletler Biyoçeşitlilik Sözleşmesi’nin 19-30 Ekim 2026 tarihleri arasında Ermenistan’ın Erivan kentinde düzenlenecek 17. Taraflar Konferansı (COP17) sırasında tartışılacak konular arasında yer alıyor.

2022 yılında dünya ülkeleri, o yılın biyoçeşitlilik konferansında, biyoçeşitlilik kaybını durdurma ve tersine çevirme amacını taşıyan bir anlaşma benimsedi: Kunming-Montréal Biyoçeşitlilik Çerçevesi. Bu çerçeve, özellikle 2030’a kadar tüm dünyadan kamu ve özel kaynaklardan yılda 200 milyar dolar (yaklaşık 179 milyar euro) mobilize etmeyi, gezegenin en az %30’unu—karalar, kıyı bölgeleri ve okyanuslar—korumak ve yönetmek, insan kaynaklı tuyệtetleri sonlandırmak ve zor durumdaki türlerin hayatta kalmasına yardımcı olmayı hedefliyor.

Anlaşma, kurtarılacak türleri kendisi belirlemez; ancak koyduğu kurallar, ulusal koruma önceliklerini ve bunu finanse eden fonları yönlendirecek şekilde tasarlanmıştır.

Condor gibi bir türü kurtarmak, bu türlerin tehlikeye düşmesine yol açan faaliyetlerde bulunan yerel toplulukları ve işletmeleri etkiler. Yerel katılım olmadan, türleri yeniden popülasyon haline getirme programlarına para enjekte etmek başarısızlıkla sonuçlanabilir; oysa yerel topluluklar genellikle görüşmelerden uzak tutulur.

Korumaya değer türlerin belirlenmesi

Dünyada günümüzde bir milyon türün yok olma tehlikesinde olduğu tahmin ediliyor ve ilk değerlendirmeler, anlaşmanın koyduğu çoğu biyoçeşitlilik hedefinde dünyanın geride kaldığını gösteriyor.

Kaynakların sınırlı olması nedeniyle, koruma uzmanları hangi türleri ve nasıl korumak gerektiğine karar verirken farklı seçenekler arasında denge kurmak zorundadır. Yok olma eşiğinde bir tür için pahalı kurtarma operasyonlarını mı finanse etmeli, yoksa birden fazla türe aynı anda fayda sağlayabilecek müdahaleleri mi desteklemeli? Yoksa yalnızca belirli bir bölgeye özgü organizmaları mı korumalı? Ya da yerel halkın geçimini sağladığı bir türü mü?

Bazı türler, insanlığa sağladıkları hizmetler nedeniyle değerlidir; örneğin tozlaşma veya suyun arıtılması gibi—bunlara “ekosistem hizmetleri” denir. Bal arıları, örneğin, yalnızca Amerika Birleşik Devletleri’nde yılda 15 milyar dolardan (13,5 milyar euro) fazla tarım ürününü tozlaştırır.

Bazı türler ise condor’un Kaliforniya’daki Yurok kabilesi için taşıdığı gibi kültürel ve manevi bir öneme sahiptir. Birçok koruma uzmanı, canlı türlerin insanlara faydasından bağımsız olarak var olma hakkına sahip olduğunu savunur.

Bununla birlikte, karakteristik türleri kurtarmaya yönelik önlemler için başka türlere göre daha kolay destek elde edilebilir. Greenpeace’in «Balinaları Kurtar» kampanyası veya Dünya Doğayı Koruma Derneği (WWF) logosundaki panda örneği buna örnek verilebilir. Sevimli bir panda yüzü, kendi korumasının yanı sıra çevresindeki habitatın korunmasını da finanse etmeye ve dolayısıyla o alanda yaşayan diğer türlerin yararına olabilecek bir kaynağı tetikleyebilir.

2025 yılında yürütülen bir çalışma, 1992 ile 2016 yılları arasında gerçekleştirilen, tek bir türe odaklanan 14.000’den fazla koruma projesini gözden geçirdi. Maymunlar, etciller, balinalar, filler ve geyikler olmak üzere beş memeli grubu, mevcut finansmanın %86’sını aldı; oysa tehdit altındaki memeliler için yürütülen projelerin yalnızca üçte birini oluşturuyorlardı. Tozlaşma, besin döngüsü ve besin ağlarının sürdürülmesi açısından kritik öneme bitkiler ve omurgasızlar ise finansman desteğinin ancak %6,6’sını elde edebildi.

Doğa koruma örgütleri ve Paulson Enstitüsü’nden (Amerikan düşünce kuruluşu, çeviri notu) ekonomistler, biyoçeşitliliğin kaybını durdurmak ve tersine çevirmek için dünyanın her yıl biyoçeşitliliğin korunması ve restorasyonuna ek olarak 1.300 milyar dolar (yaklaşık 1.170 milyar euro) ayırması gerektiğini belirtiyor.

Maliyeti kim karşılıyor?

Bu yıl biyoçeşitlilik konusunda Erivan’da gerçekleştirilen konferansta, delegelerin bir türün geri kazanımını başarıya veya başarısızlığa ulaştırabilecek başka bir soruyu da görüşmesi bekleniyor: Korumalar yerel nüfusları etkiledğinde, kim ödüyor ve kim karar alma sürecinde söz sahibi oluyor?

Doğal hayat savunucuları, son yirmi yılda Avrupa’ya iade edilen kurtlara sevinmiş olsalar da, bazı çiftçiler bu avcılar nedeniyle hayvan kaybetmiş ve sürülerini korumak için daha yüksek maliyetlerle karşılaşmak zorunda kalmıştır. AB’nin güncel finansman programları hayvan korumasını desteklemeye katkıda bulunuyor, ancak çiftçilerin kurtların geri kazanımına etki etme kapasitesi de aynı denklemin bir parçası.

Koruma, yerel topluluklar planlamaya dahil edilmediğinde çok kötü gidebilir. Tanzanya’daki korunan bir alan olan Ngorongoro koruma alanında, Masailer, nesiller boyu yaşadıkları araziden, aslanların korunması adına, çıkarılmaları yönündeki hükümet emirlerine yıllardır direniyor. Mart 2026’da, yerel halktan az sayıda Masailerin dahil olduğu bir süreç kapsamında, hayvanat bahçesinin korunması amacıyla sürülerin sürdürülmesi için iki başkanlık komisyonu çıkarılmaların sürdürülmesini önerdi; bu, Oakland Enstitüsü’nün (Amerikan düşünce kuruluşu, ndlr) yerel halkların savunucuları tarafından dile getirildi.

Hassas türlerin korunması, çoğu zaman onların yanında yaşayan toplulukların da desteklenmesini gerektirir. Biyoçeşitlilik üzerindeki son müzakere turunda, 2024’te, ülkeler yerel halkların ve yerel toplulukların bilgi ve kararlarının anlaşmaya entegre edilmesinden sorumlu kalıcı bir alt organ kurdular.

Bu yılki COP17 konferansında, ülkeler bu organın nasıl işleyeceği konusunda uzlaşmalı, özellikle bu toplulukların karar almada resmi bir role sahip olup olmayacağı sorusunu görüşmeli. Aynı zamanda, 30’luk küresel koruma hedeflerinin yerel halkların topraklarında nasıl uygulanacağını belirleyen bir dizi yönerge benimsemelidir.

Uluslararası anlaşma sahada neler olacağını dayatamaz, ancak kuralları koruma çalışmalarının ulusal önceliklerini şekillendirir ve bunu finanse eden fonları yönlendirir. Bu yüzden yerel danışma süreci, 2026 müzakerelerinin kalbinde yer alıyor. Topluluklar için tasarlanan, ancak onlarla birlikte tasarlanmayan bir koruma, sürdürülebilir bir geri dönüşü mümkün kılan yerel güveni ve işbirliğini kaybetme riski taşıyor.

Başarının anahtarları

Konferansın öne çıkan iki büyük konusu, yerli halkların ve yerel toplulukların, özellikle koruma programlarının tasarımı ve kaynakların dağıtımı gibi kendi topraklarıyla ilgili kararlarda söz sahibi olmasıdır.

Biy çeşitlilik için küresel çerçeve, doğanın korunmasının yalnızca hükümetlerin eylemiyle mümkün olmadığını tanıyan «toplumsal yaklaşım» çağrısında bulunuyor. Ancak katılmak, karar verme gücüne sahip olmakla aynı şey değildir.

Yerli grupların savunucuları, toplulukların öncelikler belirlendikten sonra çok sık danışıldığından, bu önceliklerin belirlenmesine katılmaktan uzak durduklarından şikayet ediyor. Tutarları ödeyen çiftçinin ya da bir türle bağlantılı bir yerli topluluğun öncelikleri belirlemeye katkı sağladığı ya da yalnızca proje onaylandıktan sonra görüşü sorulduğu, danışmanın gerçek olup olmadığını ortaya koyuyor.

Condor’un geri dönüşü, soyu tükenme eşiğinde türlerin yardım alarak geri dönebileceğini gösteriyor. Ancak bu dönüşün sürdürülebilir olması için, hayatta kalmayı mümkün kılan koşulların korunması ve bu kişilerin desteklenmesi gerekiyor.

Garrett Ordonez, Güney California Üniversitesi’nde (USC) çevresel çalışmalar ve uluslararası ilişkiler alanında araştırmacı ve öğrenci, bu makaleye katkıda bulundu..

Bu makale ilk olarak İngilizce yayınlandı

• Amerika Birleşik Devletleri
• tehdit altındaki türler

Yazarlar

1. USC Dornsife Edebiyat, Sanat ve Bilimler Fakültesi’nde Çevre Çalışmaları, Siyaset Bilimi ve Ulus İlişkileri Profesörü (Öğretim)

   

2. USC Dornsife Edebiyat, Sanat ve Bilimler Fakültesi’nde Çevre Çalışmaları Profesörü (Öğretim)

USC Dornsife Edebiyat, Sanat ve Bilimler Fakültesi’nde Çevre Çalışmaları, Siyaset Bilimi ve Ulus İlişkileri Profesörü (Öğretim)

USC Dornsife Edebiyat, Sanat ve Bilimler Fakültesi’nde Çevre Çalış PROFESEFESOR (Öğretim)

Tutarsızlık Açıklaması

Yazarlar, bu makaleden yararlanacak herhangi bir şirket veya kuruluş için çalışmamakta, danışmanlık yapmamakta, hisse sahip olmamakta veya bundan finansman almamakta ve akademik atamaları dışında herhangi bir ilgili bağlantı açıklamamaktadırlar.

Ortaklar

USC Dornsife Edebiyat, Sanat ve Bilimler Fakültesi ve Southern California Üniversitesi, The Conversation US üyeleri olarak finansman sağlamaktadır.

Diller

• Français
• English