Pennsylvania eyaletinin savcıları Dave Sunday, 11 Ağustos 2026’da Pittsburgh merkezli Allegheny County Mahkemesi’nde TikTok‘a karşı sivil dava açarak, sosyal medya platformının gençleri zarara uğratan biçimde tüketici haklarını ihlal ettiğini iddia etti. Davada şirketin hem kullanıcıların görmediği olgun içerikler hakkında yanıltıcı beyanlarda bulunduğu hem de gençlerin bu içeriklerden korunması için sunduğu korumalara dair yalan söylediği öne sürüldü. Sunday, TikTok’un bilinçli olarak aşırı ve zorunlu kullanıma yol açacak özellikler geliştirdiğini savunarak sonsuz kaydırma (infinite scrolling), otomatik oynatma ve beyin ödül sistemini tetiklemek üzere tasarlanmış bildirim gibi araçları da davaya dahil etti.
Davanın omurgasını iki temel iddia oluşturuyor. Birincisi yanıltıcı beyanlar; ikincisi ise “bağımlılık yaratıcı tasarım” (addictive-by-design) iddiası. İkinci iddada, TikTok’un gençlerin bu özelliklere karşı daha yatkın ve daha şiddetli zarar gördüğünü bildiği halde, aşırı ve zorunlu kullanımına yol açan platform özelliklerini bilinçli olarak tasarladığı öne sürüldü. Şirket ise iddiaları reddediyor ve Pennsylvania Capital-Star’a verdiği açıklamada davanın yanıltıcı ve hatalı iddialara dayanıp, TikTok’un gönüllü olarak uyguladığı somut güvenlik önlemlerini kasıtlı olarak göz ardı ettiğini savunuyor.
Kara-beyaz ikiliğin ötesinde bir gerçeklik
Bu tür davaları uzun yıllardır inceleyen kamu politikası profesörleri, bağımlılık yaratan ürünlerin pazarlanış biçimini analiz ederken kara-beyaz ayrımının işlevsiz olduğunu vurguluyor. Gerçeklik, bir şeyin ya da tamamen bağımlı ya da hiç tehlikeli olmadığı bir aralığa daha çok benziyor. Heroin gibi maddeler tehlikeli ve kötü görüldüğü için yasaklanırken, alkol, nikotin ve kafein de aynı kefeye konmadı; hatta cannabis yasağı döneminde bile halkın zihniyeti, bu maddenin crack kadar tehlikeli olduğunu asla kabul etmedi.
Bu ikili düşünce, kumar endüstrisinde de kendini gösteriyor. Kumar, uyuşturucu bağımlılığıyla aynı sinir yollarını aktive eder ve Amerikan Psikiyatri Birliği’nin tanı kitabı, madde kullanılmaksızın bile zorunluluk ve kendine zarar veren davranış üretebileceğini tanır. Yine de her zorunluluk yaratan ürün —hatta güçlü sentetik opioid fentanil bile— bağımlılık ya da kendine zarar veren davranışı her zaman tetiklemez; cerrahi müdahalelerde bile hastaların fentanil kullanıldığı bilinmektedir.
Bu nüans, Pennsylvania’nın davasını da karmaşıklaştıran unsurdur. Sunday’nin iddiası, TikTok’un kullanıcıları tuzaklayarak onlardan elde edilen zamanı —dolayısıyla şirketin gelirini— maksimize ettiğidir. Bu yaklaşım, sigara üreticilerinin nikotin emiliminin hızını ve verimliliğini artırmak için formüllere amonyak bileşenleri eklemesiyle benzerdir. Ancak sürekli meşgul kalmayı —kumar salonu düzenlemesinden spor salonu üyelik sözleşmelerine, otomatik faturalandırmaya kadar— birçok sektörde yaygın ve yasal bir stratejidir; saygın kuruluşlar da bu yolu kullanarak kârı maksimize eder.
Dopamin tepkisinden yasaklamaya atlamak
Bilimsel çalışmalar, videoyu oyunlardan sütün çikolatasına, müziğe kadar pek çok şeyde belirli düzeyde dopamin yanıtı bulmaktadır. Bu yanıt kokain veya heroin gibi maddelerinkinden çok daha düşüktür; ancak asıl mesele, dopamin tepkisinin varlığından doğrudan yasaklamaya atlamak değil, özgürlük ile azınlığın bu özgürlüğü kötüye kullanması arasındaki dengeyi kurmaktır.
Fikir olarak ideal olan, yasama organlarının özgürlük ile bunu kötüye kullananları koruma arasında bir denge kurmasıdır. Ancak son dönemde eyalet ve ulusal yasama organları, partizan bölünmelerle, ticari çıkarların etkisiyle ve yeni kısıtlamaları geçirmekten kaçınarak hareketsiz kaldı. Bu yasalık (legislative lethargy) ortamında, savcılar halkı zorunluluk yaratan ürünlerden korumak için adeta devreye giriyor.
Davanın ardındaki yasal yol
Bu bağlamda modern sigara kontrolünün önemli unsurları Kongre’den değil, eyalet savcıları tarafından başlatılan davalardan geldi. 1998 tarihli “Master Settlement Agreement” (Ana Anlaşma), büyük sigara üreticilerine karşı açılan davaları çözdü; sigaralı afiş reklamları, Joe Camel gibi çizgi film maskotlarını, çoğu ücretsiz numune ve marka sponsorluklarını ortadan kaldırdı ve gençlere yönelik pazarlamayı yasakladı. Kongre’nin FDA’ya sigara üzerinde geniş yetki vermesi ancak on yıl sonra, 2009’da gerçekleşti.
Daha güncel bir örnek opioid krizidir. Opioid üreticilerine, dağıtıcılara ve eczane zincirlerine karşı açılan davaların anlaşmaları yalnızca milyar dolarlık cezaları değil, gelecekteki davranışı düzenleyen kuralları da getirdi. Johnson & Johnson 10 yıl boyunca opioid satmayı ve tanıtmayı durdurmayı kabul etti; büyük dağıtıcılar şüpheli toptan siparişleri tespit etme sistemlerine bağlanırken CVS, Walgreens ve Walmart şüpheli reçeteleri işaretleyen sistemlere katıldı. Böylece dava yoluyla düzenlemenin üstesinden gelen bazı işler tamamlandı.
Savcı Sunday’nin şimdi açtığı yol uzun ve tartışmalı olabilecek olsa da, TikTok davası, zorunluluk yaratan ürün tasarımına karşı kamu korumasının önemli yeni bir katmanının başlangıcı olarak görülebilecek. Mahkemeler ve savcılar yasama organlarının ya da uzman düzenleyici kurumların yerini tutmaz; ancak geleneksel düzenleme, kendine zarar veren zorunlu tüketimi tetikleyen güçlü yeni ürünlerin arkasında kaldığında mahkemeler alternatif bir yol sunar.
This lawsuit relies on misleading and inaccurate claims and deliberately ignores the concrete safety measures TikTok has voluntarily implemented to support the well-being of our community.
TikTok’un Pennsylvania Capital-Star’a verdiği açıklamada yer alan sözcü
Bu beyan, şirketin davanın temelinin yanıltıcı iddialara dayandığını ve kendi gönüllü güvenlik önlemlerini göz ardı ettiğini savunmasını gösteriyor. Ancak dava, TikTok’un gençlere yönelik korumalarını gerçekten uygulayıp uygulamadığı sorusunu da masaya yatırıyor; çünkü iddia edilen yanıltıcı beyanların tam da bu koruma mekanizmalarının kapsamı ve etkinliğiyle ilgili olduğu öne sürülmektedir.
Bu dava, yalnızca Pennsylvania’ya özgü bir olay değil, eyalet savcıları arasında artan biçimde bağımlılık yaratan tüketimi düzenlemekte liderlik rolünü üstlenilen daha geniş bir eğilimin parçası. Pittsburgh’daki okul bölgesinin bu bahar yaptığı anlaşma ile Sunday’nin açtığı benzer iddialı dava arasındaki kısa süre, bu tür yasal hareketlerin hızla çoğaldığını gösteriyor.
Yolun önünde ne bekliyor
Davanın sonucunu kimse kesin olarak tahmin edemez; bir kamu politikası uzmanı bile mahkeme karşısındaki taraflardan hangisinin kazanacağını öngöremez. Ancak bağımlılık yaratan ürünlerin özel bir incelemeye muhtaç olduğu gerçeği, Pennsylvania’nın bu davayı yalnızca ticari rekabetin bir parçası olarak değil, gençleri koruyan yeni bir kamu kalkanının başlangıcı olarak değerlendirmesine neden olabilir.
Bu yol uzun ve tartışmalı olacak. Mahkemeler ve savcılar yasama organlarının ya da uzman düzenleyici kurumların yerini tutmaz; ancak geleneksel düzenleme, kendine zarar veren zorunlu tüketimi tetikleyen güçlü yeni ürünlerin arkasında kaldığında mahkemeler alternatif bir yol sunar.
