İçeriğe geç
NEBİLİM AĞI ÇEVRİMİÇİ22.11.2026 · BİLİM, EVREN & TEKNOLOJİ
NeBilim.net

Her cevap,
yeni bir soru açar.

OBSERVATION / 552

Zamanının Ötesinde’: Yapay Zeka, Matematiği Dönüştüren Bilim İnsanının Defterlerinde Saklı Kalan Keşifleri Ortaya Çıkarmaya Yardımcı Oldu

Yayın:

Gödel’in çalışmaları Alan Turing’e ilham vermiş ve dijital çağın önünü açmıştı. Fotoğraf: Alfred Eisenstaedt/The LIFE Picture Collection/Shutterstock…

Zamanının Ötesinde’: Yapay Zeka, Matematiği Dönüştüren Bilim İnsanının Defterlerinde Saklı Kalan Keşifleri Ortaya Çıkarmaya Yardımcı Oldu

Gödel’in çalışmaları Alan Turing’e ilham vermiş ve dijital çağın önünü açmıştı. Fotoğraf: Alfred Eisenstaedt/The LIFE Picture Collection/Shutterstock

Kurt Gödel, büyük bir kısmı artık kullanılmayan bir kısaltma yazısıyla yazılmış 1.009 sayfalık yoğun metin bıraktı; bu metinlerin yüzlerce kanıtlanmış teorem içerdiği söyleniyor.

Avusturyalı mantıkçı Kurt Gödel, 20. yüzyılın en özgün düşünürlerinden biriydi. 1931’de yayımlanan iki eksiklik teoremi matematiği kökten değiştirdi ve dijital çağın yolunu açtı.

NeBilim sitesini Google’da tercih edilen kaynak olarak seç

1930’lardaki çığır açan çalışmalarından sonra Gödel yalnızca birkaç makale yayımladı. Ancak yayımlanmamış eserleri on binlerce sayfadan oluşuyor ve bilim tarihçileri için büyük önem taşıyor.

2017’den bu yana Finli mantıkçı Jan von Plato, Helsinki Üniversitesi’nde Gödel’in 1940’ların başında yazdığı 16 defterin içeriğini anlamaya yönelik bir projeye liderlik ediyor. “Çalışma defterleri” olarak adlandırılan bu materyal, matematik ve mantık üzerine yoğun bir şekilde yazılmış 1.009 sayfa metinden oluşuyor. Metinlerin büyük bir kısmı, Gödel’in kullandığı dönemde bile eskimiş olan Alman Gabelsberger kısaltma yazısıyla kaleme alınmış.

Metnin matematiksel olarak anlaşılmasındaki ilerleme haftada yaklaşık bir sayfa gibi son derece yavaştı; ta ki von Plato’nun Eylül ayında yapay zekâ modeli Claude’un yardımına başvurmasına kadar. Claude, birkaç gün içinde tüm materyalin kapsamlı bir özetini sunarak Gödel’in daha önce kimsenin bilmediği yüzlerce teoremi kanıtladığını ortaya çıkardı.

Modern zamanların en ünlü mantıkçısı aslında herkesin sandığından çok daha fazlasını keşfetmişti.

Einstein hands a medal to Gödel.

Albert Einstein, Princeton Üniversitesi’nde Kurt Gödel’e (sağdan ikinci) bir ödül takdim ediyor; ikisi orada dost olmuşlardı. Fotoğraf: Bettmann/Bettmann Archive

“Şaşkınlıktan donakaldım,” dedi von Plato. “Çalışma defterleri sadece 1970’ler ve 1980’lere kadar bilinmeyen sonuçların düzinelerce öncülünü içermekle kalmıyor, aynı zamanda mantıkta henüz derinlemesine incelenmemiş 14 farklı konuyu da barındırıyor. Gödel zamanının çok ötesindeydi.”

Gödel, matematiksel bilginin sınırlarını ortaya koyarak mantığın seyrini değiştirdi. Eksiklik teoremleri, tüm matematiksel sistemlerde ne kanıtlanabilen ne de çürütülebilen doğru ifadelerin bulunduğunu gösteriyor. Bu sonuç, tüm doğruların kanıtlanabilir olabileceğini uman önceki nesil mantıkçılar için bir darbe olsa da Gödel’in çalışmaları alanı yeni yönlere itti ve Alan Turing’in modern hesaplama teorisinin temellerini atan 1936 tarihli makalesini yazmasına ilham verdi.

1940’ta Gödel, Nazi rejimi altında Avusturya’dan kaçtı. New Jersey’deki Princeton’a yerleşti ve İleri Araştırmalar Enstitüsü’nde Albert Einstein ile yakın bir dostluk kurdu. Yaşamının son yıllarında giderek daha paranoidik hale gelen Gödel, eşi tarafından pişirilmemiş yiyecekleri yemeyi reddetti ve 1978’de açlıktan öldü.

Von Plato, Gödel projesine 2017’de Helsinki Üniversitesi’nden zorunlu emekliliği yaklaştığı için başladığını söyledi. “Kendimi vazgeçilmez kılmak için ne yapabilirdim ki? Evet, Gödel’in bu gizemli kısaltma yazısıyla dolu sayfalarını okumaya başlayacağım!” Avrupa Araştırma Konseyi’nden 2,5 milyon avroluk (2,1 milyon sterlin) bir hibe aldı, Gabelsberger kısaltma yazısını kendi kendine öğrendi – “dünyada bunu okuyabilen sadece altı kişiden biriyim” – ve küçük bir ekip kurdu.

Ağustos ayında Fransa’da yapay zekâ ve teorem kanıtlama üzerine düzenlenen bir konferansta von Plato, bilgisayar bilimcileriyle tanıştı. Onlar, çalışma defterlerini anlamaya çalışırken Claude’un yardımından faydalanmasını önerdiler. Helsinki’ye döndükten sonra bu süreci başlattı; Claude’a çalışma defterlerinin transkripsiyonlarını ve daha önce Gödel üzerine yazdığı altı kitabı ile diğer ikincil bilimsel kaynakları gösterdi.

“Birkaç gün içinde çalışma defterlerinin 650 sayfalık bir açıklamasını elde ettim. Sayfa sayfa kontrol edilmesi gerekiyordu, ancak bu temelde bir insanın yapması imkânsız bir iş,” dedi. “İnsanlar her seferinde tek bir sayfa okur ve genellikle bazı şeyleri unuturuz. Yaklaşık 50 sayfayı okumak bir yılımızı alır. Tüm farklı parçaları aynı anda aklımızda tutamayız.

A page of shorthand notes

“Yapay zekâ ise binlerce sayfayı bir bütün olarak ilişkilendirebilir. Gödel’in tüm yazılarını tek bir parça gibi görebilir.”

Gödel’in defterlerinden birinde yer alan kısaltma yazısının bir mikrofilm görüntüsü. Fotoğraf: Institute for Advanced Study

Gödel’in eksiklik teoremleri, doğruluğu yazıldıkları sistemden bağımsız olan ifadelerin varlığını ortaya koydu: yani bu ifadeler sistem içinde ne kanıtlanabilir ne de çürütülebilirdi. 1966’da Amerikalı matematikçi Paul Cohen, iki ünlü matematiksel ifadenin – süreklilik hipotezi ve seçim aksiyomunun – bağımsızlığını göstererek matematiğin en yüksek onuru olan Fields Madalyası’nı kazandı.

Gödel, Cohen’in Fields Madalyası’nı kazanmasına tepki olarak bu sonucu 1940’larda zaten kanıtladığını söyledi. Ancak meslektaşları kanıtını istediğinde Gödel, notlarından yeniden bir kanıt oluşturamadı.

Von Plato’nun Claude’a verdiği ilk görev, Gödel’in çalışma defterlerinde seçim aksiyomunun bağımsızlığına dair bir kanıt olup olmadığını tespit etmekti; bu, Gödel’in 1966’da doğruyu söylediğini kanıtlayacaktı. Cevap neredeyse evet oldu. “Sadece bir adım uzaktaydı,” dedi von Plato. “Gödel’in yanlış anladığı bir tanım var, ancak iki yıl önce doğru tanımı zaten bulmuştu. Dolayısıyla, birkaç ay daha devam etseydi doğru tanıma ulaşacağı düşünülüyor. Kanıtının yapısı bana inanılmaz derecede etkileyici geliyor. Küme teorisindeki tüm bu sonuçları tutarlı bir yapıya oturtuyor.

“Beni özellikle etkileyen şey, onun formüllerle oynayıp bir yere varmayı uman biri gibi olmaması, fikirlerden yola çıkması. Çok net fikirlere sahip ve ardından sistematik bir şekilde ilerliyor. Adım adım ilerleyerek bu formel çalışmadaki hedeflerine ulaşmayı başarıyor.”

Von Plato, Claude’un seçim aksiyomunun bağımsızlığına dair yeniden oluşturulan kanıtı kendisine sunduğunda, bunu matematiksel kanıtların geçerliliğini doğrulayan Coq kanıt asistanı programından geçirdiğini ve programın bunu onayladığını belirtti. Von Plato, eğer Gödel seçim aksiyomu üzerine yaptığı çalışmayı yayımlasaydı 1940 Fields Madalyası’nı kazanabileceğine inanıyor. “Belki de Cohen’in madalyayı almasını görünce bunu kaçırdığını hissetmiştir.”

Claude ile yaptığı daha ileri tartışmalarda von Plato, yapay zekâ modelinden çalışma defterlerindeki ve Gödel’in ya kanıtını tamamladığı, ya kanıt taslağı hazırladığı ya da bir kanıt fikrine sahip olduğu tüm teoremleri çıkarmasını istedi. Claude 663 teorem buldu. Bu sonuçlar Coq’a girildiğinde: “Yaklaşık 400’ü belirtilen haliyle doğrulandı, yaklaşık 200’ü düzeltme gerektirdi; yani teoremin ifadesinin daha kesin hale getirilmesi veya ek varsayımların yapılması gerekti. Yaklaşık 50’si ise yanlıştı ve bu şaşırtıcı değil. Gödel’in kendisi de notlarını tekrar okurken bazen kenara falsch! [yanlış] veya schlecht! [kötü] gibi notlar düşerdi.”

Von Plato ekledi: “Gödel’in el yazmalarının incelenmesine devam edilirse yeni hazinelerin ortaya çıkacağından eminim. Claude’a göre çalışma defterleri, yazıldıktan sonraki 80 yılı aşkın sürede incelenmemiş ondan fazla mantık ve matematik temelleri konusunu içeriyor. Bu, keşfedilecek konulardan sadece biri. Ama daha pek çok konu var. Fizik ve kozmoloji defterleri ise henüz bilinmeyen bir alan ve mevcut mantık projelerimi bitirdikten sonra oraya da başlamayı planlıyorum.”

Indiana’daki Notre Dame Üniversitesi’nde mantık profesörü olan Joel David Hamkins, Claude’un Gödel’in seçim aksiyomunun bağımsızlığına dair kanıtını yeniden oluşturmasını henüz görmediğini, ancak eğer bu kanıt geçerliyse “bu hem dikkat çekici hem de tarihsel açıdan önemli” olduğunu söyledi. “Bunun ne kadarının Claude’a, ne kadarının ise Gödel’e ait olduğunu belirlemek tarihçilerin işi.”

Hamkins şöyle dedi: “İçinde [Cohen’in kanıtına] benzeyen şeylerin olması, onun bunu zaten bildiği anlamına gelmez. Bu, doğru yolda olduğunu gösterir. Kimseye anlatmadığınız bir çalışma için kredi alamazsınız. Ancak Gödel’in o kadar çok çığır açan fikri vardı ki, defterlerinin heyecan verici şeylerle dolu olması belki de şaşırtıcı değil.”

Bu konularda daha fazlasını keşfedin

  • Matematik
  • Yapay zekâ (AI)
  • Finlandiya
  • Avrupa
  • Avusturya
  • haberler
İlginizi Çekebilir: Trump, Huang’ın Nvidia’ya geri dönmesinden ‘rahatsız olmayacağını’ söyledi →
Kaynak: The Guardian ↗Kaynak yazarı: Alex Bellos
💬 Topluluk Masası & Tartışma

Bu gelişme hakkında düşüncelerinizi, donanım deneyimlerinizi veya sorularınızı Topluluk Forumumuzda paylaşın.

Foruma Katıl & Yanıtla ➔
Forumda sor / tartış
AÇIK LABORATUVAR / TARTIŞMA

1 yorum

Fikrinizi bir kaynak, soru veya yapıcı karşı görüşle geliştirin.

Tartışmaya katıl

E-posta adresiniz yayımlanmaz. Zorunlu alanlar * ile işaretlidir.

SEARCH / 001

En az 3 karakter yazın.

ATLAS / NAVIGATION

Bilgi alanları

Ağ Bağlantıları:Robot Süpürge • Uzay & Astronomi • Bilim Haberleri • Tarih • Donanım Forumu
\n\n