Vietnam’ın BRICS dengesi: Arkadaki özenli hesap

Vietnam Başbakanı Le Minh Hung, 18. BRICS Zirvesi’ne katılmak için Yeni Delhi’ye gitti ve burada Hindistan Başbakanı Narendra Modi ile ikili görüşme gerçekleştirerek Hanoi’nin uluslararası işbirliği konusundaki vizyonunu anlattı.

Zirveye ülkede geniş kapsamlı bir haber kapsamı eşlik etti, ancak bu ziyaret temel gerçeği değiştirmedi: BRICS, Vietnam’ın daha geniş çeşitlendirme stratejisinin merkezinde bir dönüm noktası değil, yalnızca dış kenarında yer alan ince bir iplik olarak kaldı.

Kazan’da yaratılan ortak ülke statüsü

BRICS’in “ortak ülke” kategorisi, Ekim 2024’te Kazan Zirvesi’nde oluşturuldu. Vietnam bu hiyerarşideki ikinci dereceye katılmaya davet edildi ancak resmi kabulü için yaklaşık sekiz ay bekledi ve yalnızca Haziran 2025’te kabul beyanını verdi.

Bu gecikme de seçimin kendisi gibi bir değerlendirme sürecine işaret ediyor. Endonezya tam üyeliğe doğrudan geçti, Vietnam ise dış halkaya yöneldi; bu yolcuğu, tam üyelikin getirdiği yükümlülükleri ve sinyal maliyetlerini üstlenmek istemeyen devletler için tasarlanmış bir mekanizma olarak tanımlamak mümkün.

Bloğun ağırlığının tek ülkeye yoğunlaşması

BRICS bugün 11 tam üyeye sahip ve satın alma gücü paritesiyle küresel Kalkınmanın yaklaşık yüzde 41’ini oluşturuyor. Ancak bloğun bu ağırlığı neredeyse tamamen bir ülkeye odaklanmış durumda: Çin tek başına toplam BRICS çıktısının yarısına yakınını üretiyor.

Çin hariç tutulduğunda, geri kalan üyelerinin küresel mal ihracatındaki ortak payı 2011’den bu yana aslında düşmüş durumda. Bu durum, bloğun gerçek gücünün dağılımına dair önemli bir ipucu veriyor.

Vietnam’a zaten sahip olmadığı şeyi sunup sunmadığı

Sorusun gerçekteki cevabı şunu ortaya koyuyor: BRICS Vietnam’a zaten sahip olmadığı bir şey sunuyor mu? Ticaret açısından bakıldığında, cevap kapsamlı ve ilerici Pasifik Ortaklığı Anlaşması’nın (CPTPP) önüne çıkıyor. Bu anlaşma Vietnam’ı, malların yüzde 95’inin gümrük vergilerini ortadan kaldıran, uygulanabilir kuralları uygulamaya zorluyor; ayrıca yatırım korumaları ve dijital ticaret hükümleri de içeriyor.

Dünya Bankası’nın tahminlerine göre, muhafazakâr varsayımlar altında CPTPP yalnızca baş başına 2030’a kadar Vietnam’ın Kalkınmasını en az yüzde 1.1 yükseltecek; Regional Comprehensive Economic Partnership (RCEP) ile birleştirildiğinde ise daha büyük kazanımlar öngörülüyor.

RCEP, Çin, Japonya, Güney Kore ve Avustralya’yı kapsayan geniş bir pazarı içeren basitleştirilmiş menşei kuralları ve ticaret kolaylaştırma mekanizmaları sunuyor. Avrupa Birliği-Vietnam Serbest Ticaret Anlaşması da eklendiğinde Vietnam, tüm büyük pazarlarda zaten kurumlaşmış ticari bağlara sahip oluyor.

BRICS buna eşdeğer bir şey sunmuyor: uygulanabilir gümrük tarifeleri yok, anlaşmazlık çözüm mekanizması yok, bağlayıcı yükümlülükler yok. Bu nedenle Vietnam’ın en önemli ticaretini BRICS forumu üzerinden değil, bu ikili kanallar aracılığıyla yürüttüğü açıkça görülüyor.

Vietnam merkezli risk analistlerinin değerlendirmesi

Tam sayılarla ikili ticaret rakamları

Bu tabloyu ticaret verileri de doğruluyor. Çin-Vietnam ticareti 2026 yılının ilk yarısında yaklaşık 153 milyar dolara ulaştı; Rusya-Vietnam ticareti 2025’te 4,77 milyar doları buldu; Hindistan-Vietnam ticareti ise 16 milyar dolar sınırını aştı.

Bu üç taraf arasındaki tüm ticaret ikili kanallar üzerinden yönetiliyor ve Çin ile ilişkiler ayrıca RCEP ve ASEAN-Çin Serbest Ticaret Anlaşması tarafından destekleniyor. Hint, Rusya ve Güney Afrika’ya ihracat ise Vietnam’ın toplam ticaretinin yüzde 3’ünden azını oluşturuyor; BRICS’in sağlayabileceği marjinal çeşitlendirme sayılarda henüz ortaya çıkmış değil.

Kurumsal finansman tarafında benzer tablo

Kurumsal finansman da benzer bir hikâye anlatıyor. BRICS Yeni Gelişim Bankası, 139 proje üzerinden yaklaşık 42,9 milyar dolar onayladı ve 100 milyar dolarlık Yedek Rezerv Arrangement’ı likidite güvence mekanizması sunuyor; ikisi de potansiyel olarak faydalı olsa da, ortak ülke statüsü bu iki olanağa erişim sağlamıyor.

Vietnam bir NDB üyesi değil ve Asya Kalkınma Bankası ile Asya Altyapı Yatırım Bankası aynı işlevleri zaten yerine getiriyor; üstelik bu kurumların ülkedeki kurumsal kökleri daha derin.

Diplomatik konumlandırma, ekonomik özden önce

Ortak ülke statusunun sağladığı şey ekonomik içerik değil, diplomatik konumlandırma: ASEAN merkezli mekanizmaların dışında Güney Dünya’nın reform tartışmasına bir masa ve olası bir alternatif ödeme ve tahsilat sistemlerine dair opsiyonellik. Bu sistemleri BRICS geliştirirken, dolar bazlı düzenlemenin daha fazla baskı altına girmesi durumunda devreye girebilecek böyle bir alan yaratılıyor.

Hindistan özellikle bu alanda bloğun iddialarını yumuşatıyor ve gündemi dolarlardan arındırma (de-dollarization) yerine riski azaltma (de-risking) olarak çerçeveliyor. Bu yaklaşım, Vietnam’ın BRICS içindeki konumunu da etkiliyor.

Zirvenin ikili görüşmeler için verimli bir fırsat olması

Aynı zamanda BRICS, ikili bağları ilerletmek için bir platform işlevi görüyor. Zirve yanlarında düzenlenen Modi-Le Minh Hung görüşmesi savunma, enerji, kritik mineraller ve önerilen 2+2 mekanizmasını kapsıyordu.

Bunların hiç biri bir BRICS zirvesini gerektirmiyordu; ancak zirve bu işleri tamamlamak için verimli bir fırsat sundu. Bu hesaplamalar değişebilir: CPTPP’nin uygulama güvenilirliği kaybederse, RCEP’in uygulaması duraklarsa veya ABD gümrük müdahaleleri yoğunlaşırsa, alternatif çerçeveler göreceli değer kazanır.

Çin’in 2027 başkanlığı ve belirsizlikler

Çin’in 2027 BRICS başkanlığı başka bir değişken ekliyor. Hindistan’ın başkanlığı Vietnam’a iyi uyuyordu; ekonomi odaklı kalarak Batı karşıtı duruştan kaçındı. Ancak Pekin’in ödeme sistemleri ve kurumsal genişleme konularında daha iddialı bir gündem izmesi muhtemel; bu da ortak ülkeleri etkileşime zorlayabilir.

Şu an için Vietnam’ın BRICS ile ilgilenmesi tamamlayıcı nitelikte, stratejik bir yeniden hizalanma değil. Ciddi kurumsal çalışmalar hâlâ uygulanabilir kurallara sahip ticaret anlaşmaları ve gerçek operasyonel ağırlığa sahip ikili ortaklıklar üzerinden yürüyor.

Middle ve küçük devletler için sınav

Mültilateral forumlar çoğaldıkça, orta ve küçük devletlerin önünde hangilerinin gerçekten önemli olduğunu, hangilerinin yalnızca tamamlayıcı olduğunu ayırt etmek biçinde bir meydan okurma ortaya çıkıyor. Vietnam’ın ortak ülke derecesini seçmesi ve zirvenin olanaklarını ikili ticaret için kullanması, Hanoi’nin bu ayrımı belli belirsiz de olsa zaten çizdiğine işaret ediyor.

Lam Duc Vu, Hint Pasifik güvenlik bölgesinde bölge işleri yazan Güneydoğu Asya merkezli bir risk analistidir.