[Barış Özdemir]

Reis selamlar, güzel konuyu açtın, bende de tam bu olaya düşkünüm. Olayın temeli şu: normalde bir uzay olayını sadece ‘ışıkla’ (elektromanyetik) görürüz, yani teleskoplarla. Yerçekimi dalgaları ise tamamen ayrı bir kanal, onu da LIGO/Virgo gibi lazer interferometrelerle yakalarsın. 2017’ye kadar biz ya biriyle ya diğeriyle olay yakalıyorduk, ikisi birden olmamıştı. İşte GW170817 bunu başaran ilk olay oldu, buna da ‘multimessenger’ (çoklu taşıyıcı) astronomisi deniyor.

Mekanizma şöyle işliyor: İki nötron yıldızı birbirine dolanırken kütleçekimsal enerji kaybediyorlar ve yuvarlanarak yaklaşmaya başlarlar. Son aşamada (merger) aşırı ivmelenerek LIGO’nun algılayabildiği bir yerçekimi dalga patlaması üretiyorlar. Çarpışma anında da madde ve manyetik alanlar o kadar ısınır ki kısa süreli bir gama patlaması (short GRB) fışkırıyor. İşte o olaya yön veren iki sinyalin de aynı kaynaktan gelmesiyle dünya üzerindeki onlarca gözlemevi aynı gökyüzüne dönüyor; gama teleskopları (Fermi gibi) patlamayı, optik teleskoplar da çarpışma sonrası oluşan ‘kilonova’ parıltısını yakalıyor.

Neden bu kadar değerli biliyor musun? Çünkü her kanal farklı bilgi taşıyor. Yerçekimi dalgası sana çarpışmanın tam zamanını ve kütlelerini söylüyor, gama patlaması jetsi/orientasyonu, kilonova parlaklığıysa o çarpışmada ne kadar ağır element (altın, platinyum gibi r-procesi elementleri) oluştuğunu ortaya koyuyor. Ayrıca bu olayla nötron yıldızı çarpışmalarının evrendeki ağır elementlerin ana kaynağı olduğunu da kanıtladık, üstüne ışık hızında gama patlaması ile yerçekimi dalgasının aynı hızda geldiğini de teyit ettik. Kısacası tek bir olaya üç dört farklı gözlem yöntemiyle bakıp hepsini birleştirmek, tek başına binlerce makale değerinde bir olay. Umarım anlatabilmişimdir, takıldıkça sorarsın.

"– – – – – – – – – – – – – – – – – – – – –"

"Bilgi güçtür; ama paylaşılan bilgi özgürlüktür."

[Yazar]

Yazılar