Moleküler biyolojide transkripsiyon faktörü, genlerin transkripsiyonunu düzenlemek amacıyla DNA üzerinde belirli bir diziye bağlanabilen bir proteindir. Bu proteinler diziye-özgün DNA bağlanma proteini olarak da adlandırılır. Tek başlarına veya başka proteinlerle oluşturdukları komplekslerde RNA polimeraz aracılığıyla bir genin transkripsiyonunu ya kolaylaştırırlar (aktivatör) ya da engeller (represör). Transkripsiyon faktörleri, DNA’daki genetik bilgiyi okuyup yorumlayan protein gruplarından biridir ve bu bakımdan pek çok önemli hücresel süreçte hayatî bir konumda yer alırlar.
Biyolojik rolleri
DNA’ya bağlanarak gen transkripsiyonunun artmasına veya azalmasına yol açan bu faktörler, hücre morfolojisinde, hücre kaderi belirlenmesinde ve hücresel başkalaşımda gerekli değişiklikleri mümkün kılar. Kaynağa dayanarak öne çıkan bazı fonksiyonlar şunlardır: Ökaryotlarda transkripsiyonun gerçekleşmesi için “genel transkripsiyon faktörü” sınıfının üyeleri gereklidir. Bu faktörlerin çoğu doğrudan DNA’ya bağlanmaz, ancak RNA polimeraz ile doğrudan etkileşir. En önemlileri TFIIA, TFIIB, TFIID (TATA bağlanma proteini dahil), TFIIE, TFIIF ve TFIIH’dir.
Çok hücreli canlıların gelişmesinde pek çok transkripsiyon faktörü rol oynar. Uyarılara tepki veren bu faktörler ilgili genleri çalıştırır veya durdurur. Örneğin Hox transkripsiyon faktör ailesi sirke sineğinden insana kadar pek çok canlıda vücut biçiminin oluşması için önemlidir; insanlarda cinsiyetin belirlenmesinde rol oynayan SRY geni ise bir başka örnektir.

Hücreler, sinyal molekülleri salgılayarak birbirleriyle haberleşir ve bu moleküller alıcı hücrelerde sinyal silsileleri başlatır. Sinyal gen ifadesinin değişmesini gerektiriyorsa silsilenin akışyukarısında genelde bir transkripsiyon faktörü bulunur. Örneğin estrojen, plasenta ve yumurtalık gibi dokular tarafından salgılanır, alıcı hücrenin zarından geçip sitoplazmasındaki reseptöre bağlanır, sonra çekirdeğe gidip DNA bağlanma yerine bağlanarak ilgili genlerin transkripsiyon denetimini değiştirir.
Transkripsiyon faktörleri çevresel uyaranların sonucunda ortaya çıkan sinyal silsilelerinin ucunda da yer alabilir. Yüksek sıcaklıkta hayatta kalma sağlayan ısı şoku faktörü (HSF), düşük oksijende yaşamı sağlayan hipoksiya indüklenebilir faktör (HIF) ve hücre içindeki lipit seviyelerini düzenleyen sterol düzenleyici elemana bağlanıcı protein (SREBP) buna örnek verilebilir. Çoğu transkripsiyon faktörü, özellikle onkogen veya tümör bastırıcıları olarak hücre döngüsünü düzenler ve böylece bir hücrenin ne kadar büyeyeceğini ve ne zaman bölüneceğini belirler. Hücre büyümesi ve apoptozda önemli rol oynayan Myc oncogeni bu konuda bir örnektir.
Etkinlik düzenlenmesi
Biyolojik süreçlerin genelde birden çok kontrol ve düzenleme katmanı barındırdığı göz önüne alındığında, transkripsiyon faktörleri için de geçerli olan bu durum, bir gen ürününün miktarının transkripsiyon seviyesi tarafından belirlenmesini ve transkripsiyon sürecinin de denetime tâbi tutulmasını beraberinde getirir. Bir transkripsiyon faktörünün denetlenme yollarından bazıları şöyle sıralanabilir: Transkripsiyon faktörlerinin sentezinde bir gen RNA’ya çevrilir, RNA da proteine dönüştürülür ve bu adımların her biri faktörün seviyesine etki eder. Transkripsiyon faktörleri kendi kendilerini de denetleyebilir; örneğin bir faktörün kendi represörü olması geri besleme döngüsü oluşturur ve kendi geninin promotörüne bağlanarak üretimini aşağı ayarlar.
Ökaryotlarda transkripsiyon faktörleri çoğu protein gibi çekirdekte okunur ama sonra sitoplazmaya taşınır, işlev yerleri ise çekirdektir. Çekirdekte aktif olan proteinler bir çekirdek lokalizasyon sinyaline sahiptir, ancak transkripsiyon faktörlerinde bu lokalizasyon otomatik değildir; bu süreç denetimin önemli bir noktasıdır. Çekirdek reseptörleri gibi bazı faktörler sitoplazmadan çekirdeğe geçebilmek için önce bir liganda bağlanmak zorundadır. Ligand bağlanması veya kimyasal modifikasyon faktörü etkin halde olmasını ve DNA’ya bağlanabilir olmasını sağlar; örneğin STAT proteinlerinin DNA’ya bağlanmaları için fosforile olmaları gerekir.
Ökaryotlarda aktif olarak çevriyazılmayan genler heterokromatinde bulunur. Heterokromatin, kromozomun tıkız (kompakt) olduğu bölgelerdir ve burada DNA’nın histonlara sıkıca sarılmasıyla oluşan iplikler bulunur. Bu sıkışıklık yüzünden heterokromatindeki DNA’ya çoğu transkripsiyon faktöründen erişilemez; bağlanabilmek için heterokromatinin histon değişimleri yoluyla daha gevşek ökromatine dönüştürülmesi gerekir. Bir bağlanma yerinin başka bir faktör tarafından işgal edilmiş olması da bağlanamamanın bir nedenidir. Bu şekilde bir genin denetiminde bir aktivatör ve bir represör birbirine zıtlık yaratabilir.
Yapı ve sınıflandırma
Transkripsiyon faktörlerinin yapıları modülerdir. DNA bağlanma bölgesi (DBB), promotör bölgesindeki veya daha uzağındaki hızlandırıcı DNA dizilerine bağlanır. Trans-aktivasyon bölgesi (TAB) ise transkripsiyon eşdüzenleyici proteinler için bağlanma yeridir. Bazen bulunan bir sinyal algılama bölgesi, örneğin ligand bağlanma bölgesi, moleküler sinyalleri algılayıp komplekse iletir.
Faktörler çoğu zaman DNA bağlanma bölgelerindeki benzerliğe göre sınıflandırılır. Bu başlıca sınıflar arasında lambda repressörü-gibi yapılar, serum tepki faktörü-gibi yapılar, bazik-sarmal-halka-sarmal, GCC kutusu, Zn2/Cys6, winged helix, homeobölge proteinleri, bZIP proteinleri ve çoklu bölgeli çinko parmaklılar yer alır. DNA’ya bağlanmadıkları için transkripsiyon faktörü olarak sayılmayan koaktivatörler, kromatin biçimlendiriciler, kinazlar ve metilazlar da transkripsiyon denetiminde önemli rol oynar.
Mekanizmaya göre faktörler üç sınıfa ayrılır: transkripsiyon başlangıç öncesi kompleks oluşumuyla ilişkilidir genel transkripsiyon faktörleri (en yaygın olanları TFIIA, TFIIB, TFIID, TFIIE, TFIIF ve TFIIH’dir), transkripsiyon başlama noktasının yukarı kısmına bağlanarak transkripsiyonu uyaran veya bastıran upstream faktörler ve aktivasyon veya inhibisyon gerektiren induklenebilir faktörler. İşlevsel açıdan ise yapısal etkin, şartlı etkin (gelişimsel veya sinyale bağımlı) ve bunların alt grupları arasında sınıflandırılırlar.
Organizmalarda roller ve korunumlar
Transkripsiyon faktörleri gen ifadesinin düzenlenmesi için zaruridir ve dolayısıyla her canlıda bulunur. Canlılarda bulunan faktör sayısı genom büyüklüğü ile orantılıdır; daha büyük genomlarda gen başına faktör sayısı daha çoktur. İnsan genomunda DNA’ya bağlanabilen yaklaşık 2600 protein vardır ve bunların çoğunun transkripsiyon faktörü olduğu tahmin edilmektedir. Dolayısıyla genomdaki genlerin yaklaşık %10’u transkripsiyon faktörlerini şifrelemektedir, yani bu protein grubu insan proteinleri arasında en kalabalık olanıdır. Genlerin genelde iki tarafında birkaç farklı faktörün bağlanma yerleri bulunur ve verimli ifade için birkaç faktörün beraberce etkisi gerekir. Kaynağa göre 2000 insan transkripsiyon faktörünün belli bir alt kümesinin kombinasyonları, insan genomundaki her genin gelişim sırasındaki kendine has denetimini açıklamaya yeterlidir.
Hastalıklarla ilişkisi
Gelişim, hücre içi sinyalleme ve hücre döngüsündeki önemli rollerinden dolayı bazı faktörlerdeki mutasyonların hastalıklarla ilişkili olduğu bulunmuştur. MECP2 faktöründeki mutasyonlar nörogelişimsel bir bozukluk olan Rett sendromu ile ilişkilidir. Gençlerin erişkin başlangıçlı diyabeti (MODY) hepatosit çekirdek faktörleri veya insülin promotör faktörü-1’deki mutasyonlardan kaynaklanır. FOXP2 faktöründeki mutasyonlar gelişimsel sözel dispraksi ile ilişkilendirilmiştir; aynı faktördeki mutasyonlar ender bir otoimmün hastalık olan IPEX’e neden olur. Li-Fraumeni sendromu tümör baskılayıcısı p53’teki mutasyonlardan kaynaklanır ve çoğu faktörün tümör baskılayıcı veya onkogen olması, onları mutasyon veya hatalı denetim yoluyla kanserle ilişkilendirir.
Not: Bu açıklamalar yalnızca kaynakta yer alan bilgiler çerçevesinde verilmiştir; kaynakta belirtilmeyen konulara dair iddialar yapılmamıştır.
Bu makaleye atıf için: Büyükgüzel, K., “Ökaryotlardaki Transkripsiyonu Düzenleyici Proteinler”, Türk Biyoloji Dergisi 24 (2000) 521–531.
Kaynak: https://tr.wikipedia.org/wiki/Transkripsiyon_fakt%C3%B6r%C3%BC
Bu metin yalnızca eğitim amaçlıdır ve tıbbi tavsiye niteliği taşımaz.
Yayın tarihi: 2026-02-06
Bu makaleyi paylaşmak için: https://nebilim.org/makale/1774
Yayın tarihi: 2026-02-06
Bu makaleyi paylaşmak için: https://nebilim.org/makale/1774
Bu makaleyi paylaşmak için: https://nebilim.org/makale/1774
Bu makaleyi paylaşmak için: https://nebilim.org/makale/1774
Bu makaleyi paylaşmak için: https://nebilim.org/makale/1774
Bu makaleyi paylaşmak için: https://nebilim.org/makale/1774
Bu makaleyi paylaşmak için: https://nebilim.org/makale/1774
Bu makaleyi paylaşmak için: https://nebilim.org/makale/1774
Bu makaleyi paylaşmak için: https://nebilim.org/makale/1774
Bu makaleyi paylaşmak için: https://nebilim.org/makale/1774
Bu makaleyi paylaşmak için: https://nebilim.org/makale/1774
Bu makaleyi paylaşmak için: https://nebilim.org/makale/1774
Bu makaleyi paylaşmak için: https://nebilim.org/makale/1774
Bu makaleyi paylaşmak için: https://nebilim.org/makale/1774
Bu makaleyi paylaşmak için: https://nebilim.org/makale/1774
Bu makaleyi paylaşmak için: https://nebilim.org/makale/1774
Bu makaleyi paylaşmak için: https://nebilim.org/makale/1774
Bu makaleyi paylaşmak için: https://nebilim.org/mak
Bu açıklama Vikipedi kaynaklarından uyarlanmıştır ve şu lisans altında sunulur: CC BY-SA 4.0.


Bu gelişme hakkında düşüncelerinizi, donanım deneyimlerinizi veya sorularınızı Topluluk Forumumuzda paylaşın.
Foruma Katıl & Yanıtla ➔


1 yorum
Fikrinizi bir kaynak, soru veya yapıcı karşı görüşle geliştirin.