Bu mikroskop görüntüsü, tek hücreli kırmızı bir algın (Cyanidioschyzon merolae) kültüre alınmış bir hayvan hücresiyle birleşimini gösteriyor. Görüntünün üst kısmında küçük, yeşil bir alg hücresi, çok daha büyük ve şeffaf bir hayvan hücresiyle birleşmiş durumda. Diğer küçük yeşil küreler alg hücreleri iken, alttaki büyük şeffaf hücre başka bir hayvan hücresi. Kaynak: Sachihiro Matsunaga, Tokyo Üniversitesi. Haber kuruluşları bu görüntüyü, yalnızca bu araştırmaya ilişkin haber kapsamı için uygun atıfla kullanabilir veya yeniden dağıtabilir.
Bir organizmadaki DNA’nın çoğu, ebeveynlerinden miras kalır. Bu genetik kalıtım biçimi, genlerin nesilden nesile aktarılması nedeniyle dikey kalıtım olarak adlandırılır.
Buna karşılık, organizmalar eşeyli veya eşeysiz üremenin dışında, aynı türden veya başka türlerden DNA’yı yatay gen aktarımı yoluyla elde edebilirler. Örneğin bakteriler, çevredeki ölü bakterilerden serbestçe yüzen DNA’yı alabilirler. Ayrıca hücreler arasında DNA alışverişi için bir tüp oluşturabilirler. Bu mekanizmalar, antibiyotik direnci genlerinin bakteriler arasında yayılmasına neden olabilir.

Ökaryotik organizmalar (hücreleri çekirdek içerenler) de çevreden DNA alarak veya viral enfeksiyon yoluyla yatay gen aktarımıyla genetik materyal elde edebilirler; ancak uzak akraba ökaryotlar arasında genom ölçeğinde aktarım nadiren belgelenmiştir.

1,5 milyardan fazla yıl önce, atal bir ökaryotik hücre, bir tür fotosentetik bakteri olan siyanobakteriyi yuttu. Bu bakteri, zamanla günümüz alg ve bitkilerinde bulunan kloroplastlara (fotosentez yoluyla güneş ışığından enerji üreten hücre yapıları) dönüştü.
Bu floresan mikroskopi görüntüsü, tek hücreli kırmızı alg Cyanidioschyzon merolae’nin (schyzon) DNA’sının (yeşil renkte) hamster kromozomlarına (mavi renkte boyanmış) entegre olduğunu gösteriyor. Alg kökenli DNA, hamster kromozomlarının belirli bölgelerinde tespit edilerek iki genom arasındaki fiziksel ilişki kanıtlandı. Aktarılan alg DNA’sı, ardışık hücre bölünmeleri boyunca stabil bir şekilde miras alındı. Macenta renkli sinyaller, hamster kromozomlarında doğal olarak bulunan tekrarlayan DNA dizilerinin dağılımını gösteriyor. Kaynak: Sachihiro Matsunaga, Tokyo Üniversitesi. Haber kuruluşları bu görüntüyü, yalnızca bu araştırmaya ilişkin haber kapsamı için uygun atıfla kullanabilir veya yeniden dağıtabilir.
Bu evrimsel süreç sırasında, yutulan siyanobakteriden gelen birçok gen, konak hücrenin nükleer genomuna aktarıldı ve bu da iki organizmanın entegre bir biyolojik sistem haline gelmesini sağladı. Bu kadim olay, modern kırmızı algların, yeşil algların ve kara bitkilerinin atalarını ortaya çıkardı ve türler arası genetik materyal aktarımının nasıl tamamen yeni hücre fonksiyonlarının evrimine yol açabileceğini gösterdi.
Türler Arası Kromozom Aktarımını Test Etmek
Yatay gen aktarımının prokaryotik organizmalar (tek hücreli ve çekirdeksiz) arasında nasıl gerçekleştiğine dair mevcut anlayışımıza rağmen, bilim insanları kromozom ölçeğinde yabancı DNA’nın bir ökaryotik konak hücreye girmesi durumunda ne olduğuna dair çok az doğrudan kanıta sahipti. Bu bilgi boşluğunu doldurmak için, Tokyo Üniversitesi’nden bilim insanlarının liderliğindeki bir araştırma ekibi, memeli hücrelerindeki yatay gen aktarımını daha iyi karakterize etmek amacıyla “planimal” hücreler—alg DNA’sı içeren memeli hücreler—yaratmak için bir dizi deney tasarladı. Sonuçlar Nature Communications dergisinde yayımlandı.
“Tüm kromozomların alg ve hayvanlar arasındaki devasa evrimsel uçurumu aşıp aşamayacağını ve hayvan hücrelerinin bu tür yabancı genetik materyali stabil bir şekilde koruyup kız hücrelerine aktarıp aktaramayacağını anlamak istedik,” dedi Tokyo Üniversitesi Entegre Biyoloji Laboratuvarı’ndan profesör ve araştırmanın kıdemli yazarı Sachihiro Matsunaga.
“Ayrıca hayvan hücrelerinin bu kadar farklı bir organizmadan gelen DNA’yı, hayatta kalma ve bölünme yeteneklerini kaybetmeden nasıl entegre ettiğini keşfetmek istedik. Bu sorular, genetik materyalin türler arası sınırları nasıl aşabileceğini ve evrime nasıl katkıda bulunabileceğini anlamak için temeldir.”
1,5 milyar yıldan daha uzun bir süre önce yaşanan kadim olaydan esinlenen araştırma ekibi, fotosentetik alg hücrelerini hamster kökenli memeli hücrelerle birleştirerek veya memeli hücrelerin algı yutmasına izin vererek genom aktarımını inceledi. Hücre birleşmesinin, yutma yöntemine göre çok daha verimli bir şekilde stabil hibrit hücreler oluşturduğunu buldular. Ekip, konak hücrenin alg DNA’sını nesiller boyunca nasıl manipüle ettiğini karakterize etmek için canlı hücre görüntüleme ve genom dizileme yöntemlerini kullandı.
Alg DNA’sı Nesiller Boyunca Korunuyor
Hamster kökenli bir hücre hattında, yaklaşık 16,3 milyon baz çifti büyüklüğünde alg nükleer DNA’sı—bütün kromozomlar ve 20 alg kromozomunun tamamından gelen diziler dahil—korundu. Alg DNA’sı 155 hücre nesli boyunca tespit edilebilir kaldı ve önemli bir kısmı antibiyotik seçimi olmaksızın 95 nesil boyunca varlığını sürdürdü (bu teknik, genetik olarak değiştirilmiş hücreleri izole etmek ve stabil hücre hatları oluşturmak için kullanılır).
“Bitkiler ve hayvanlar birbiriyle üreyemez, bu yüzden kromozomları asla çiftleşme yoluyla birleşmez. Ancak biz, hem bir algdan hem de bir memeliden gelen genetik materyali içeren hibrit kromozomlar yaratmayı başardık ve bu materyalin ardışık hücre bölünmeleriyle kız hücrelere stabil bir şekilde aktarılabildiğini gösterdik,” dedi Matsunaga. “İnanılmaz bir şekilde, planimal hücrelerimiz birçok nesil boyunca neredeyse bütün bir alg genomunu korudu. Bu, bitkiler ve hayvanlar arasındaki devasa evrimsel uçurumun bile üreme olmadan kromozom düzeyinde aşılabileceğini gösteriyor.”
Gen Susturulması ve Fotosentez Zorluğu
Araştırmacılar ayrıca aktarılan alg genlerinin çoğunun aktif olmadığını, yabancı DNA’nın ise gen susturulmasıyla ilişkili modifikasyonlar olan DNA metilasyonu ve baskılayıcı histon işaretlerini edindiğini buldular. Ekip, deneyi DNA metilasyonunun oluşturulmasında rol oynayan bir enzim olan DNMT3A’dan yoksun hamster hücreleriyle tekrarladığında, daha az stabil hibrit koloni oluştu ve sonuçta ortaya çıkan hücreler daha az alg DNA’sı korudu. Bu bulgular birlikte, epigenetik “kapı tutuculuğun” (DNA dizisinde değişiklik yapmadan gen fonksiyonundaki değişiklikleri içeren) memeli hücrelerinin büyük miktarda yabancı DNA’yı entegre etmesine ve aynı zamanda aktarılan genlerin çoğunu aktif tutmamasına yardımcı olduğunu gösteriyor.
Aktarılan alg protein kodlayan genlerinin yaklaşık %96’sının tespit edilebilir bir ifade göstermemesiyle ekip, seçilmiş alg genlerinin nasıl yeniden aktive edilebileceğini öğrenmeyi umuyor.
“Bir sonraki zorluğumuz, ihtiyacımız olan genleri seçici olarak aktive etmek ve bunların hayvan hücreleri içinde çalışmasını sağlamak,” dedi Matsunaga. “Kullandığımız kırmızı algın, hayvan hücrelerinin sahip olmadığı metabolik fonksiyonlar için genler içeren son derece kompakt bir genomu var. Nihai hedefimiz bu biyolojik yolları aktive etmek ve hayvan hücrelerine bitkilerin ve algların benzersiz yeteneklerinden bazılarını kazandırmak. Uzun süre fotosentez yapabilir, karbondioksiti kullanarak faydalı organik bileşikler üretirken oksijen üretebilen hayvan hücrelerini hayal edin.”
Mevcut çalışma, fotosentetik hayvan hücreleri üretmedi. Bunu başarmak, işlevsel kloroplastlar ve daha fazla mühendislik gerektirecek uzun vadeli bir hedef olarak kalıyor.
Ryota Aoki ve diğerleri, Epigenetic gatekeeping enables genome-scale horizontal gene transfer in eukaryotic cells, Nature Communications (2026). DOI: 10.1038/s41467-026-78753-w
Dergi bilgisi:
Nature Communications
Bu hikayenin arkasında kim var?
İngilizce alanında yüksek lisans, 2021’den beri yükseköğretim ve sağlık içeriklerinde deneyime sahip metin editörü. Güvenilir bilim haberlerine kendini adamış.
Tam profil →
Matematiksel biyoloji alanında lisans, yaratıcı yazarlık alanında yüksek lisans. Bilim ve dil üzerine benzersiz bakış açılarıyla çok seyahat etmiş.
Tam profil →
Bu gelişme hakkında düşüncelerinizi, donanım deneyimlerinizi veya sorularınızı Topluluk Forumumuzda paylaşın.
Foruma Katıl & Yanıtla ➔



1 yorum
Fikrinizi bir kaynak, soru veya yapıcı karşı görüşle geliştirin.