Orta Çağ İtalya’sında Örümcek Isırığı Sizi Dans Çılgınlığıına Sürükleyebilirdi

Orta Çağ’da İtalya’nın güneyini ziyaret etme şansınız olsaydı, sokakta kontrolsüzce dans eden insanlarla karşılaşabilecektiniz. Onları çılgınca dönerken, zıplarken… hatta yerde sürünürken bulurdunuz. Ancak dönemin Avrupa genelinde yayılan daha geniş “dans çılgınlığı”ndan farklı olarak, “tarantella” olarak adlandırılan bu dans, yalnızca bir hastalıktan ibaret değildi. Aynı zamanda bir de iyilikti.

“Bazı insanlar, bir örümcek ısırmasının insanları titremeye ve sarsılmaya sebebiyet verdiğini söylüyor,” İtalyan halk danslarına uzmanlaşan Allegro Dance Company’nin kurucusu ve profesyonel bir dansçı olan Anna Harsh, Popular Science‘e söylüyor. Ardından zehri dışarı atmak için hareket etmeye devam ediyorlardı.

Tarantizm, kaygı, melankoli ve kontrolsüz hareketlere yol açan tarihsel bir psikolojik ve sosyal olgu, 11. yüzyıldan 17. yüzyıla kadar İtalya’nın güneyinde hızla yayıldı.

Tarantizm’in merkezinde, ülkenin bot şeklinin “topuğu”nu işgal eden, İtalya’nın güneyindeki Puglia bölgesinde bir sahil kenti olan Taranto bulunuyor. Her yaz hasat sezonunda, yerel sakinler büyük, tüylü kurt örümceklerinin kazdığı tarlalarda uzun saatler çalışıyordu.

Çoğu insan, bu kurt örümceklerinin toksik bir zehri taşıdığına inanıyordu. Eğer sizi ırırsalarsar, tarantizm hızla ortaya çıkardı. Tek tedavi yolu, zehri sürekli ve hızlı tempolu dans ederek dışarı atmak. Söylemiğimiz şey, hem dansçıyı hem de hastalığı sonunda yoracak olan, kontrolsüz ve savrulan hareketler.

Büyük, tüylü kurt örümcekleri (Lycosa tarantula) İtalya’nın güneyinde yaygındır. Görsel: Getty Images / Lastovetskiy

Güney İtalya’nın tarantizmin merkezinde olmasıyla birlikte, istemsiz ve kasılmalı dans etme olguları Orta Çağ boyunca çeşitli bölgelerde görüldü. Kayıtlara geçen ilk büyük çılgınlık 24 Haziran 1374’te Almanya’nın Aachen şehrinde başladı. Kısa bir süre sonra İsviçre ve günümüz Fransa’sı gibi ülkelerde benzer vakalar izlendi. Bu vakaların çoğunda etkilenen kişiler günler ya da haftalar boyunca kontrol edilemeyen biçimde dans etti. Bazıları dans ederken öldü. Bu olaylar yüzyıllar önce gerçekleştiği için neden kaynaklandıkları gerçekten bilinmiyor. Ancak güney İtalya tarantizmi ve ardından gelen tarantella dansı her iki biçimde de kendine özgü görünüyor.

“Yılan balığı” anlamına gelen “tarantula” adı, belki de Taranto’nun kurak örümceklerinden (Lycosa tarantula) türemiş olabilir; ancak kurak örümcekler ve tarantular tamamen farklı iki örümcek familyasına ait. Yine de, bacak açıklığı üç-dört inçe kadar ulaşabilen, birden fazla göz çiftine sahip ve yürürken sıralı, tekleme biçiminde hareketler yapan kurak örümcekler, kompeli teori ve şehir efsaneleri için kolay hedefler oluşturuyor.

Korkutucu görünebilmelerine rağmen, bilim yıllar içinde bir kurak örümceğin ısırığının insanlar için genellikle zararsız olduğunu belirledi. Belirtiler, tam bir diskodans partisinden çok, hafif bir arı dölmesi gibi yerel bir ağrı ve şişlikle sonuçlanıyor. Aslında dünyanın 38.000 bilinen örümcek türü arasında yalnızca yaklaşık 100 türünün zehiri insanlara zarar veriyor.

Ağustos 1693’te Napoli’li anonim bir doktor, kurak örümcek ısırığı ile tarantizm arasındaki bağlantıyı test etti. Kameralar önünde iki kurak örümceğin kendisini ısırmasına izin verdi, ancak doktor asla gösterişli ayak hareketlerine başlamadı.

Bunun yerine modern bilim, aşırı yaz sııcaklığının, fiziksel stresin, susuzluğun ve hatta bolca şarap içmenin tarantizmin belirtilerini kolayca yaratabileceğini gösteriyor. Yine de kurak örümcek ile tarantizm tartışmasız biçimde birbirine bağlı kalmaya devam ediyor.

Bazen “Örümceğin Dansı” olarak adlandırılan tarantella, tarantizmle ilişkilendirilen herhangi bir zehri terleterek iyileştirmeyi hedefleyen ritüelistik bir dans olarak başladı. Bugün tarantellanın birçok varyantı olsa da, bunlar daha çok tıbbi tedavilerden ziyade geleneksel halk danslarıdır. Bunun yerine, “tarantellanın iyileştirici dansı” daha resmî adıyla pizzica olarak bilinir. Pizzica sözcüğü, “ısırmak” veya “çiğnemek” anlamına gelen İtalyanca pizzicare fiilinden gelir.

“Bugün o ‘ısırma’yı, stres veya kaygı gibi içsel bir şey olarak düşünebiliriz,” diyor Harsh. Tanıdık birinizin aniden bir sevdığını kaybettiği ve kontrol edilemeyecek kadar titrediği anı hayal edin. “Bu kişi, o durumun üstesinden gelmesine yardımcı olabilmek için dans eder veya elinden geleni yapar.”

Allegro Dance Company, tarantellayı Pensilvanya’daki St. Francis University’de gerçekleştiriyor. Video: Tarentella, allegrodance

Pizzica tarantata, neredeyse bir sürüngenlik (exorcism) ritüeli gibi icra edilir; bu manevi uygulama, şeytânları veya kötü niyetli varlıkları (örneğin iddia edilen örümcek zehri gibi) belli bir ritüel aracılığıyla—bu durumda ekstatik, serbest biçimli dansla—kovmayı amaçlar.

Müzisyenler, kurbanın etrafında toplanır ve tamburin, keman ve gitarların yönlendirdiği, durmak bilmeyen, hızlı tempolu 6/8’lük ritimleri çalarak çalar. Tarantizmden muzdarip kişi ardından “meftunluğa” dalar, diyor Harsh. “Titremeler, zıplamalar, dönme ve savrulmalar olurdu. Bazı insanlar yere yuvarlanır, sonra tekrar ayağa kalkardı. Pizzica’nın hareketleri vardır, ancak bunları herhangi bir sırayla gerçekleştirebilirsiniz. Önemli olan, sizi o ruhun nasıl yönlendirdiğidir.”

Bugün çoğu tarihçi ve bilim insanı, kurt örümceklerinin tarantizme yol açmadığı konusunda hemfikirdir. Aksine, tarantizm kitlesel histeri biçimindeydi; gerçek bir fiziksel veya tıbbi dayanak olmasa bile, bir grup insanın aynı yoğun korku, kaygı veya baş dönmesi, titreme, mide ağrısı gibi fiziksel şikâyetleri paylaşması durumuydu.

Tarantizm çoğunlukla yoksulları, özellikle kadınları etkilerdi (tarantatas). Olası nedenlerden biri: “Kadınlar eziliyordu ve pek çok eşitsizlikle karşılaşıyordu,” diyor Harsh. “Dans, hareket yoluyla kendilerini ifade edebilecekleri, hatta çığlık bile çıkarabilecekleri bir yol. Sadece bir dakika için dikkatlerin merkezinde olabilmek ve görmek.”

Yüzyıllar içinde tarantella, çılgın bir ritüelden çok, hayatın ve neşin kutlandığı bir hale geldi. İtalyanlar bugün sevilen bu halk dansını düğünler ve festivallerde sıkça icra ediyor.

Her Ağustos ayında, İtalya’nın Puglia bölgesinde, Avrupa’nın en büyük açık hava festivali olan La Notte della Taranta düzenleniyor; bu festival geleneksel halk müziğine, pizzica’ya ve tarantella’ya adanmış durumda.

Dansın toksik bir zehri terleterek atıp atmadığından bağımsız olarak, çalışmalar dansın stresi azalttığı ve ruh halini, uykuyu ve sindirimi düzenlemeye yardımcı olan bir hormon olan serotoninin seviyesini artırdığını gösteriyor.

“Biliyor musunuz, bizi ısıran şey ne olursa olsun, ister üzüntü ister kayıp, birlikte hareket edebilir, bir davulcunun ritmine uyabilir ve bir anlamda kendimizi iyileştirebiliriz,” diyor Harsh. “Hareket bizi ele geçiriyor ve sorunlarımızı düşünmeyi bırakıyoruz.”

Ama ölümcül bir örümcek ısırığına dayanırsanız, iki adım atmak yerine acil servisi öneririz.

That Time When adlı dizisinde Popular Science, bilim, mühendislik ve yenilikleri şekillendiren en tuhaf, en sürpriz ve az bilinen hikayeleri anlatıyor.