Maymunlar dostlarından çaldıkları ananası daha az çalar: Arkadaşlık ilişkisindeki karşılıklı beklentiler ortaya çıktı

Uganda’daki Ngamba Adı Maymun Bakım Merkezi’nde gerçekleştirilen deneylerde biyologlardan oluşan bir ekip, şempanzelerin yiyecek çalma davranışının kendilerini sevenlerle olan ilişkisinden etkilendiğini keşfetti. Arkadaşlarından çalındığında kurban olan maymunlar başlangıçta daha çok rahatsız olsa da, dostlarının saldırgan davranışına karşı hızlı bir şekilde sakinleşti; buna karşılık tanımadıkları maymunlardan gelen hırsızlığa ise uzun süre öfke gösterdi. Kaliforniya Üniversitesi Berkeley Kampüsü’nden Oded Ritov’un katıldığı çalışma, şempanzelerin dostlarıyla antisosyal davranıştan kaçınabildiğini kanıtlayan ilk araştırma olarak Evolution and Human Behavior dergisinde yayımlandı.

Araştırmacılar, maymunların kiminle “arkadaş” sayılabileceğine karar vermek için önce sosyal bağları ortaya çıkarmak zorundaydı. Merkeze getirilen 26 şempanzenin davranışları 800 saatten fazla süreyle gözlemlendi; birbirlerini tarama (grooming) alışkanlıkları, günlük etkileşimler ve hayvanların fiziksel olarak ne kadar sık yan yana bulunduğu düzenli biçimde takip edildi.

Deneysel düzeneğin kurulumu

Gözlemler sonucunda belirlenen yakın ilişkiler üzerine ekip, iki odalı bir deney kurdular. Bir odaya üç tepsi içinde dilimlenmiş ananas konuldu ve bu tepsilere diğer odadan çekilebilen bir ip bağlandı. Anasası olan oda içine “kurban” olarak seçilen shempanze yerleştirilirken, ipi çekerek ananası çalmayı seçebilen “hırcız” maymun başka odaya alındı.

Deneysel sonuçlara göre şempanzeler tanımadıkları eşlerden %70 oranında, dostlarından ise %61 oranında ananas çaldı. Dört puanlık bu fark küçük görünebilir; ancak her bir maymunun hem arkadaş hem de tanımadık koşullarına konması, farkın istatistiksel olarak anlamlı olduğunu ve tesadüfe dayanmadığını araştırmacılara daha büyük bir güven verdi.

“Bu araştırma, şempanzelerin dostlarıyla antisosyal davranıştan kaçınabildiğini gösteren ilk çalışma. Dostluk ilişkisinin hem kurban hem de hırcız tarafında karşılıklı beklentiler olabileceğini düşündürüyor; bu durum maymunlar arasındaki bağları insanlardaki karmaşık arkadaşlıklara daha benzetiyor.”

Oded Ritov, Çalışmanın Yazarlarından (Kaliforniya Üniversitesi Berkeley)

Duygusal tepkilerdeki farkın ölçümü

Ritov ve çalışma arkadaşları, hırcızlığa kurban maymunların verdiği tepkileri değerlendirdi. Maymunların ayaklarını yere vurma (stomping), yumrukleme ve çığlık atma gibi davranışlarına bakılan araştırmada, dostlarından çalındığında başlangıçta daha fazla rahatsızlanan shempanzelerin, tanımadıkları maymunlardan gelen hırcızlığa kıyasla çok daha hızlı sakinleştiği görüldü.

Araştırmacılar ayrıca hırcının davranışlarının da değiştiğini fark etti. Tanımadikleri eşlerden çalan shempanzeler, olumsuz duygularını anlamlı derecede uzun süre gösterdi; bu durum onların etkileşimi daha düşmanca bir biçimde algıladığını işaret ediyor.

İnsan ahlakının evrimsel kökenleri

Çalışmanın kıdemli yazarlarından Berkeley psikoloğu Jan Engelmann, insansı maymunlarda zaten belirli ilişkilere özgü niyetlerin gösterildiğini hatırlattı; ancak insan arkadaşlıklarının meselesinin yalnızca özel niyetler değil, daha güçlü beklentiler olduğunu vurguladı.

“Dostlarımızdan daha fazlasını bekliyoruz. Bu buluşlar arkadaşlığın evrimsel kökenlerine dair anlayışımızı derinleştiriyor. Bu tür sosyal beklentiler, insan ahlakı ilkelerinin temeli biçimini almış olabilir.”

Jan Engelmann, Çalışmanın Kıdemli Yazarlarından (Kaliforniya Üniversitesi Berkeley)

Ritov ise bu beklentilerin insarlardaki daha büyük ölçekli işbirliğinin temel yapı taşları olması muhtemel olduğunu ekledi. Şempanzelerin dostlarından ya da yakın işbirliği ortaklarından bekledikleri şeylerin, birbirimize nasıl davranmamız gerektiğine dair daha genelleştirilmiş beklentilere evrilmiş olabileceğini belirtti.