Prague’daki Charles Üniversitesi (CUNI) ve Çek Bilimler Akademisi Biyoloji Merkezi (BC CAS) araştırmacılarının önderliğinde yürütülen uluslararası bir çalışma, çiçekli bitkilerin tozluğa veren canlılarla ne kadar yakın bağımlılıkla birbirine bağlı olduğunu haritalandırdı. Yüzlerce ülkeden 142 bilim insanının katılımıyla dünyada yıllarca süren saha çalışmalarından elde edilen veriler analiz edildi ve özelleşmiş ilişkilerin tropiklerde mi yoksa farklı bölgelerde mi daha yaygın olduğu sorusuna yanıt bulundu.
Araştırmacılar, 162 ayrı çalışmadan alınan 3.415 bitki-tozluğa-veren ağını bir araya getirdi. Veri setinde tropik ormanlar ve savanalardan Akdeniz çalılıklarına, ılık bölge ormanları ve otlaklarına, alt-arktik tundraya kadar tüm büyük kara biyomlarından 5.343 tozluğa veren tür ile 6.126 bitki türü arasında 110.000’den fazla bağlantı yer aldı. Çalışma, özelleşmiş ilişkilerin mevsimsel ve coğrafi dağılımını küresel ölçekte değerlendiren ilk kapsamlı analizlerden biri olarak dikkat çekti.
Tropiklerdeki özelleşme varsayımı sınandı
Birçok bitkinin belirli tozluğa verenlerle özel ilişkiler geliştirdiği, diğerlerinin ise çeşitli genelci böcekle ziyaret edildiği biliniyor. Çok sayıda ekolog, etkileşime giren bitki ve tür sayısının tropiklerde daha yüksek olması nedeniyle özelleşmiş ilişkilerin orada daha yaygın olmasını bekliyordu. Ancak bu enlem eğrisi varsayımı, uygun veri eksikliği nedeniyle uzun süre test edilmeden kaldı.
Bu boşluğu doldurmak isteyen araştırmacılar, özelleşmiş ilişkilerin gerçekten de tropiklerde daha sık görüp görülmeyeceğini anlamak için küresel ölçekte bir veri tabanı oluşturma fırsatını değerlendirdi. Sonuçlar, beklentinin aksine, özelleşmenin tropiklerde değil farklı koşullarda yoğunlaştığını gösterdi.
“Evrimsel pazarlık” olarak özelleşme
Özelleşmiş ilişkilerin doğasını anlamak için çalışmanın baş yazarı Sailee Sakhalkar, yeni doktora çalışmalarını CUNI’de tamamlayan isim. Ona göre özelleşme, beslenme ve tozlaşmayı verimli kılan ancak bağımlılığı da artıran bir denge kuruyor.
“Özelleşme bir evrimsel pazarlık olarak anlaşılabilir. Yakından eşleşmek beslenmeyi ve tozlaşmayı çok verimli kılar, ancak aynı zamanda bağımlılığı da artırır. Ortaklardan biri kaybolursa ya da farklı bir zamanlarda etkinleşirse, özelleşmiş türün elinde daha az alternatif kalır.”
Sailee Sakhalkar, çalışmanın baş yazarı
Enlemden çok iklim belirleyici
Araştırmacıların dikkat çeken bulgusu, daha özel ekolojik ilişkilerin tropiklerde daha yaygın olmadığıydı. Özelleşme çoğu zaman tropiklerle alt-tropikler arasındaki kuzey sınırına yakın noktalarda en yüksek seviyeye ulaşıyordu; ancak bitkilerin ve tozluğa verenlerin her grubu kendi desenlerini izledi.
Buna ek olarak sıcaklık ve yağışın, özelleşmedeki küresel dağılımı enlemden daha iyi açıkladığı görüldü. Etkiler ayrıca tozluğa veren farklı gruplar arasında büyük ölçekte değişiyordu.
“Tozlaşmadaki coğrafi desenleri genellikle kutuplardan ekvatora uzanan çizgiler gibi çizeriz; ancak bitkiler ve tozluğa verenler enlemi doğrudan yaşamaz. Sıcak, soğuk, yağmur ve değişen mevsimleri her biri kendi biçiminde yaşarlar.”
Robert Tropek, Böcek Toplulukları Ekolojisi Araştırma Grubu Başkanı
Tropek, çalışmayı CUNI’nin Bilimler Fakültesi ve BC CAS’ta ortak yürüttü. Ona göre bitkilerin ve tozluğa verenlerin enlemi değil, yaşadıkları iklim koşullarını deneyimlemesi, özelleşme desenlerinin neden böyle dağıldığını açıklıyor.
Ozelleşmiş ilişkiler iklim riskine eşit dağılmamış
Bulgular, bitkilerin ve canlıların değişen iklime nasıl tepki vereceğine dair önemli ipuçları sunuyor. Bu durum muhtemelen tarım üretimini de etkileyecek; özellikle özelleşmiş tozluğa veren ilişkilere sahip türler daha hassas olabilir. Yükselen sıcaklıklar ve değişen yağış, türlerin nerede yaşadığını değiştirebilir.
Bu değişiklikler bitkilerin çiçek açtığı zaman ile tozluğa verenlerin etkin olduğu dönemleri değiştirerek bitkilerle tozluğa verenler arasındaki karşılaşmaların haritasını ve takvimini yeniden çizebiliyor. Sakhalkar’a göre arı, sinek, keveböceği ve sinekgiller grubundan türler ile hummingbird gibi canlıların beden yapıları, davranışları ve çiçekleri kullanma biçimleri büyük ölçekte fark ediyor.
“Bir arının, sinekinin, kegenin ve hummingbird’in bedenleri, davranışları ve çiçekleri kullanma şekilleri önemli derecede farklılık gösterir. Bu nedenle bitkilerle ilişkileri sıcaklık ve yağışı değişikliklerine oldukça farklı tepkiler verebilir. Hangi tozlaşma sistemlerinin iklim değişikliğine karşı en hassas olduğunu anlamak istiyorsak, bu farkları tanımak esastır.”
Sailee Sakhalkar, çalışmanın baş yazarı
Tropek, iklim değişikliğinin her tozlaşma ağını aynı şekilde değiştirmeyeceğini vurguladı. Birçok yerde bitkilerin özelleşmiş tozluğa verenlerinden kaybetme riskiyle karşı karşıya olabileceğini ve bunun daha az meyve oluşumu ile düşen nüfuslarla sonuçlanabileceğini belirtti.
Robert Tropek, Böcek Toplulukları Ekolojisi Araştırma Grubu Başkanı
Araştırma, Sailee P. Sakhalkar ve arkadaşlarının “Global patterns in plant–pollinator specialization” başlıklı makalesinde yayımlandı. Makale, Nature Ecology & Evolution dergisinin 2026 sayısında yer aldı. DOI: 10.1038/s41559-026-03170-7
Araştırma, küresel tozlaşma sistemlerinin iklim değişikliğine karşı hassaslığını anlamaya yönelik önemli bir veri tabanı sağladı. Tozluğa verenlerin ve bitkilerin birbirine bağımlılığı, besin tedarikinin sürdürülebilirliği açısından da büyük önem taşıyor; özellikle meyve, sebze, kuruyemiş ve yağlı mahsullerin çoğu bu ilişkilere dayanıyor.
Dergi bilgileri: Nature Ecology & Evolution. Bu çalışma ayrıca Charles University aracılığıyla da paylaşıldı.
1 yorum
Fikrinizi bir kaynak, soru veya yapıcı karşı görüşle geliştirin.