İçeriğe geç
NEBİLİM AĞI ÇEVRİMİÇİ22.11.2026 · BİLİM, EVREN & TEKNOLOJİ
NeBilim.net

Her cevap,
yeni bir soru açar.

OBSERVATION / 165

Kadınlar “idrar zincirine” bağlıydı: Mağazalar bu durumu nasıl değiştirdi?

Yayın:

Bu hafta öğrendiğiniz en tuhaf şey neydi? Ne olursa olsun, PopSci ’nin popüler podcast’ini dinlerseniz çok daha tuhaf bir cevaba sahip olacağınıza söz…

Kadınlar “idrar zincirine” bağlıydı: Mağazalar bu durumu nasıl değiştirdi?

Bu hafta öğrendiğiniz en tuhaf şey neydi? Ne olursa olsun, PopSci’nin popüler podcast’ini dinlerseniz çok daha tuhaf bir cevaba sahip olacağınıza söz veriyoruz. The Weirdest Thing I Learned This Week, her iki Çarşamba sabahı Spotify, YouTube, Apple ve podcast dinlediğiniz diğer tüm platformlarda yayınlanıyor. Popular Science editörlerinin toplayabildiği en garip bilimle ilgili gerçekler, rakamlar ve Wikipedia sarmalları için yeni favori kaynağınız olacak. Bu yazıdaki hikayeleri beğendiyseniz, programı da kesinlikle seveceksiniz.

Özel konuğu: Kristina Cole Geddes

Before public bathrooms, women were kept on a ‘urinary leash.’ Then department stores changed everything.

Bugünkü bölümde, güzellik tarihi üzerine harika bir podcast olan Vanity Veritas’ın üç sunucusu yer alıyor. VV’nin ortak sunucusu Kristina, kamusal tuvaletlerin tarihine —ve en azından kadınlar için uzun süredir devam eden eksikliğine— derinlemesine daldı.

NeBilim sitesini Google’da tercih edilen kaynak olarak seç

Modern insanlık tarihinin büyük bir bölümünde, bir kadının hareket alanı ne kadar idrarını tutabildiğine bağlıydı. Tarihçiler buna “idrar zinciri” diyor.

Before public bathrooms, women were kept on a ‘urinary leash.’ Then department stores changed everything.

İdrar yapma ihtiyacının evrensel olması göz önüne alındığında, bunun nasıl cinsiyete özgü bir sorun olabileceğini merak ediyor olabilirsiniz. İnsanların her türünün ağaçların arkasına saklanabildiği (veya saklanamadığı) ve oldukça benzer rahatlık ve kolaylıkla tuvaletini yapabildiği bir dönem kesinlikle olmuştur. Ancak MÖ 2. yüzyılda Antik Romalılar kamusal tuvaletleri kullanmaya başladığında, iyi durumda olan kadınların bu yerlere yaklaşması bile beklenmiyordu.

Bu yüzden 1851’de Londra’daki Büyük Sergi’de ilk kamusal sifonlu tuvaletler olan “maymun dolapları” ortaya çıktığında, kadınlar pek fayda göremedi. Bazı erkekler, kadınların kamusal tuvalete girmekten utanc duyacağını (veya duyması gerektiğini) düşünüyordu, bu yüzden genellikle dışlanıyorlardı. Bazen de kadınlar için tuvaletler kurulduğunda, bunu kişisel bir hakaret olarak gören erkekler tarafından sabotaj ediliyorlardı. Belediye tuvaletleri yaygınlaşmaya başladığında ise genellikle izole ve denetimsizdi; bu da tabuyu kırmaya istekli kadınların bile güvenlik endişeleriyle uğraşması gerektiği anlamına geliyordu. Yoldaki bir kadın, hanımlar için ayrılmış zarif bir dinlenme odasıyla karşılaşabilirdi, ancak bu odalar sadece oturup keyif almaları için tasarlanmış ve kesinlikle tuvaletsizdi.

Bu yüzden “idrar zinciri”: Sadece mesanenizin izin verdiği kadar uzağa seyahat edebiliyordunuz. Sağlığınızı riske atmak istemiyorsanız bu yaklaşık iki ila beş saat demekti. Unutmayın ki bu, arabalar olmadan önceki bir dönemdi; şehir içi bir yolculuk bu sürenin büyük bir kısmını alabilirdi.

Evden uzaktayken seçenekler oldukça kasvetliydi. Çaresiz kalırsanız, geniş bir duruşla bir ızgaranın üzerine çömelerek idrarınızı yapabilirsiniz. Bir yandan, “bloomer” eteklerinin kasık kısmı kolay erişim için ortadan ikiye ayrılmıştı. Diğer yandan, bir kadının sıçramalardan korunmak için dört ila sekiz kat etek giymesi gerekiyordu. Zengin hanımlar ise “bourdaloue” adı verilen şık porselen bir idrar kabı kullanabiliyordu. (İlginç bir gerçek: Günümüzde birçok antika satıcısı bunları sos tepsisi olarak satıyor.)

Çözüm mü? Mağazalar. Elbette asıl çözüm kadınlara uygun kamusal tuvaletler sağlamak idi, ancak Chicago’daki Marshall Field’s’ın sahibi, güvenli ve temiz tuvaletlerin kadınları mağazaya çekeceğini ve onların daha uzun süre alışveriş yapmalarına olanak tanıyacağını fark edene kadar kimse bunu yapmaya tenezzül etmedi. Lüks tesisleri 1907’de açıldı ve tam zamanında geldi. Geniş kabinler (doğal olarak, eteklerin hacmi için) ve personelli bir bebek odası içeriyordu.

Marshall Field’s’ta yükselip kendi mağazasını açan Harry Selfridge, daha sonra bu fikri Londra’ya taşıdı. Ancak o, işi daha da ileri götürerek sıcak su, telefonlar, yazı masaları ve daha fazlasını ekledi. (Editörün notu: Lütfen mağazalardaki ortak çalışma alanlarını geri getirin.) Marshall Field’s ve Selfridge’s bunu kadınların özgürleşmesi için yapmıyordu; güvenli bir tuvalet, kadınların evden daha uzun süre uzak kalabileceği ve dolayısıyla daha fazla para harcayabileceği anlamına geliyordu. Ancak bu mekanlar gerçekten de kadın tuvaletlerinin daha fazla yerde kurulması için aktivistlerin çabalarına öncülük etti ve aynı zamanda oy hakkı savunucularının bir araya gelip strateji geliştirmesini kolaylaştırdı. 2023’te Selfridge’s, kamusal tuvaletlerin zengin kültürel önemini ve bugün hala karşılaştıkları tehditleri yansıtan Gray Wielebinski’nin Exhibition adlı sanat eseriyle tuvalet tarihindeki yerini kutladı.

Günümüzde kamusal tuvaletlere erişim, olması gerektiği kadar yaygın değil. Bu durum özellikle trans bireyler için geçerli; onlar, hangi tuvaletleri kullanabileceklerini kısıtlamaya yönelik bir dizi eyalet yasasına maruz kaldılar. Kamusal tuvaletlerin tarihi ve o korkunç idrar zinciri bize hatırlatmalı ki, bir tuvalet “sadece bir tuvalet” değildir ve kullanımına getirilen kısıtlamalar özerklik üzerinde ürkütücü bir etkiye sahiptir.

Mağazaların devasa kültürel etkisi hakkında daha fazla bilgi için Vanity Veritas’ı dinleyin.

Bu haftaki bölümde üç özel konuk yer aldığı için, gerçekler bölümümü kısa tutmaya karar verdim. 19. yüzyılda Doğu Londra’da ortaya çıkan bir kod olan Cockney kafiyeli argosu hakkında söyleyecek çok şeyim yok, ama varlığını bilmenizi istediğim bir konu. Yaygın inanışın aksine, bu esprili ve gizemli kelime dağarcığının suç faaliyetlerini kolaylaştırmak için ortaya çıktığına dair güçlü bir kanıt yok. Ancak ne olursa olsun, bu argo günümüze kadar çeşitli alt kültürlerde varlığını sürdürdü. Sistem şöyle işliyor: Gerçekte bahsettiğiniz kelimeyle kafiyeli bir ifade seçin ve sonra gerçekten kafiyeli kısmı atın. Zor mu? Evet. Neşeli mi? Kesinlikle.

Eğer dudaklarınızla çıkardığınız o osuruk sesine neden “raspberry” dendiğini merak ettiyseniz, bunu Cockney Kafiyeli Argosu’na borçlusunuz. “Fart” (osuruk), “raspberry tart” (ahududulu tart) ile kafiyelidir ve bu da kısaca “raspberry” olur. İşler, çift ve üçlü kafiyelerle daha da garipleşir. “Bottle and glass” (şişe ve cam) “arse” (popo) anlamına geliyordu, dolayısıyla “bottle” da öyleydi. Sonra “bottle” kelimesi “Aristotle” ile kafiyelendirildi, bu da “Aris”e dönüştü ve “plaster of Paris” (Paris alçısu) ile kafiyelendirildi. Tebrikler, “plaster” artık popo demek.

Cockney kafiyeli argosunun tam bir sözlüğünü —kelimeleri doğrulayan veya uydurma “Mockney” olarak işaretleyen insanlarla birlikte— buradan inceleyebilirsiniz.

Opera divası Maria Callas’ın, tıpkı birçok Viktorya dönemi kadını gibi, bir şerit solucanı yardımıyla kilo verdiği söylenir. Öyle mi? Aslında, gerçek muhtemelen daha da iğrençtir.

Gerçek opera sanatçısı (ve Rachel’ın kız kardeşi!) Chelsea Feltman, bir süre önce Vanity Veritas için Callas’ı derinlemesine inceledi, bu yüzden bu haftaki Weirdest Thing için şerit solucanı efsanesinin detaylarına daldı.

Maria Callas gerçekten de 1950’lerde 18 ay içinde endişe verici miktarda kilo verdi ve gerçekten de bir sığır şerit solucanına sahipti. Ancak Parasitologia’da yayımlanan 2022 tarihli bir derlemeye göre, şerit solucanının onun favori kilo verme yöntemi olduğu fikri aslında tersine çevrilmiş. Büyük olasılıkla, kilo vermek için tercih ettiği yüksek proteinli, nadir etli diyetin sonucu olarak şerit solucanına yakalanmıştı. Kaynaklar, Callas’ın bunu kasıtlı olarak yapıp yapmadığı konusunda anlaşamıyor, ancak bu parazitinin kesinlikle bir diyet hilesi olmadığı bir gerçek: Beş metrelik bir sığır şerit solucanı bile çok fazla kilo kaybına neden olmazdı, ancak kesinlikle vitamin eksikliğine yol açabilirdi. Bazı şerit solucanları beyninizde kistler bile oluşturabilir.

Parazit hapları alma fikri ilk olarak Aralık 1912’de ortaya çıktı; o zamanlar Washington Post, Peoria’da yaşayan bir sosyete kadınının şüpheli iki kapsül için para ödediğini ve kocasının bunları analiz ettiğini bildirdi. İçinde şerit solucanı parçaları bulduğunu söyledi. Kadın, satıcı ve hükümet yetkilisi asla isimlendirilmedi, bu da hikayenin en azından kısmen uydurma olduğunu güçlü bir şekilde gösteriyor. Ertesi gün, cerrah genel böyle bir hap görmediğini belirtti ve Hijyenik Laboratuvar’ın direktörü bunu duyduğu en çılgın hikaye olarak nitelendirdi. Yine de efsane büyümeye devam etti: 1914’te Ohio’da bir gazetede daha yüksek bir fiyat etiketiyle ve 1927’de kıvrılan kapsülleri içeren bir çizgi roman “diyet doktoru” ile. Hatta kökeni, 1899’da hastalarına tedavisinin işe yaradığının kanıtı olarak yapay şerit solucanları veren bir ilaç satıcısının tutuklanmasına kadar uzanıyor olabilir. Çoğunlukla bu, kibirli ve aptal kadınlarla alay etmek için kullanılan bir kültürel meme gibi görünüyor.

Ne yazık ki, bu durum gerçek insanların bu sahte tarihi trendden faydalanmaya çalışmasını engellemedi. 2013’te Iowa’nın eyalet tıp direktörü, internetten satın aldığı bir şerit solucanını yutan bir hasta hakkında uyarıda bulundu.

(Eğer peynirle yemlenmiş şerit solucanı yakalama cihazının resmini arıyorsanız, işte burada.)

20. yüzyılın başlarında, Amerika’da her gün yaklaşık 100 kadın rahim ağzı kanserinden ölüyordu. Tek tanı testi biyopsiydi ve kadınlar semptomları hissettiğinde genellikle yardım için çok geç olmuştu. Bunu değiştiren test, bunu bulmayı asla hedeflememiş olan bir Yunan göçmeninden geldi.

George Papanicolaou 1913’te New York’a taşındı ve bir restoranda keman çalmak ve kötü bir halı satıcısı olmak gibi çeşitli işlerde çalıştı. Sonunda, insan üremesini daha iyi kontrol etme aracı olarak anlamak isteyen önde gelen bir öjeni uzmanı olan Charles Stockard’ın laboratuvarında bir iş buldu (iğrenç). Orada Papanicolaou, canlı kobaylardan rahim ağzı hücrelerini biyopsi yapmak yerine sürüntüyle alabildiğini keşfetti. Bu yöntemin insanlarda da işe yarayıp yaramayacağını merak etti.

Eşi Mary, birinci (insan) kobay oldu. 21 yıl boyunca neredeyse her gün bir örnek verdi —yaklaşık 7.600 pap smear— aynı zamanda camları boyadı, arkadaşlarını dahil etti ve daha sonra sonuçları okuyan teknisyenleri eğitti. George ona “eşim ve kurbanım” olarak tanıtıyordu.

1925’te George bir hastane örneğinde kanser hücreleri tespit etti. Bu tarihi keşfi 1928’de öjeni uzmanları tarafından düzenlenen bir konferansa götürdü; burada doktorlara bulanık slaytlar gösterdi, ancak onlar onun sürüntü konsepti yerine biyopsi yöntemini tercih ediyorlardı. İşler… pek iyi gitmedi.

Testin tıbbi bir dönüm noktası haline gelmesi için Stockard’ın ölümü, George’un yeni bir patron bulması, 3.000’den fazla kadını test eden bir işbirliği ve sanatçı Hashime Murayama’nın canlı hücre çizimleri gerekti. 1950’lerin sonlarına gelindiğinde, kadınlar pap smear için sıralarda bekliyordu ve ABD’deki rahim ağzı kanseri ölümleri yaklaşık yüzde 70 oranında düştü.

İlginizi Çekebilir: NASA’nın Voyager 1 Uzay Aracı 1 Işık-Günü Eşiğine Ulaştı →
Kaynak: PopsciKaynak yazarı: Popular Science Team
💬 Topluluk Masası & Tartışma

Bu gelişme hakkında düşüncelerinizi, donanım deneyimlerinizi veya sorularınızı Topluluk Forumumuzda paylaşın.

Foruma Katıl & Yanıtla ➔
Forumda sor / tartış
AÇIK LABORATUVAR / TARTIŞMA

1 yorum

Fikrinizi bir kaynak, soru veya yapıcı karşı görüşle geliştirin.

Tartışmaya katıl

E-posta adresiniz yayımlanmaz. Zorunlu alanlar * ile işaretlidir.

SEARCH / 001

En az 3 karakter yazın.

ATLAS / NAVIGATION

Bilgi alanları

Ağ Bağlantıları:Robot Süpürge • Uzay & Astronomi • Bilim Haberleri • Tarih • Donanım Forumu
\n\n