(Nûr Sûresi, 24:45)
Kaynak: Oceanography • Nature Geoscience • PNAS Deep-Sea Biology (2019).
1977 yılına kadar biyoloji dünyasında sarsılmaz bir dogma vardı: “Yeryüzündeki tüm yaşamın nihai enerji kaynağı Güneş’tir; fotosentez olmadan karmaşık ekosistemler var olamaz.” Ancak Galapagos Yarıkları’nda 2500 metre derinliğe inen Alvin denizaltısı, bilim tarihinin en çarpıcı keşiflerinden birini yaptı: Zifiri karanlıkta, yüzlerce atmosfer basınç altında ve 400 °C’ye varan zehirli hidrotermal bacaların etrafında fışkıran devasa bir yaşam vahası!
Bu güneşsiz ekosistemlerde hayatın motoru fotosentez değil, Kemosentezdir. Kemoototrof bakteriler, bacalardan püsküren ölümcül hidrojen sülfürü (H2S) oksitleyerek inorganik kimyasal bağlardan ATP ve organik şeker üretir. Ağzı, midesi veya sindirim sistemi olmayan 2 metrelik dev tüp solucanları (Riftia pachyptila), gövdelerindeki özel organlarında (trofozom) milyarlarca kemosentetik bakteri besleyerek yaşar.
Nûr Sûresi 45. âyet-i kerîmede buyurulan “Vallâhu halaka külle dâbbetin min mâ’… Yahlukullâhu mâ yeşâ'” (Allah her canlıyı bir sudan yarattı… Allah dilediğini yaratır) beyanı; hayatın yalnızca bizim alışkın olduğumuz güneşli ve tatlı çevre şartlarına mahkûm olmadığını, Yaratıcı’nın dilediği her ortamda, kaynar suyun ve zehirli gazların bağrında dahi hayat filizlendirmeye kadir olduğunu haykırır.
Leksikolojik İnceleme: Dâbbe, Su ve Meşîet
Arap dili ve tefsir kaynaklarında (Lisânü’l-Arab, Müfredât, Râzî):
- Dâbbe (دَابَّةٍ): “D-b-b” kökünden gelir; yeryüzünde, suyun altında veya toprakta kımıldayan, hafifçe deprenen, hareket eden her türlü canlı varlık demektir. Tek hücreli bir ekstremofilden dev deniz canlılarına kadar her devinim dâbbe tanımına girer.
- Min Mâ’ (مِنْ مَاءٍ): Canlılığın temel solventi ve biyokimyasal reaksiyon ortamı olan su. Hidrotermal bacalarda güneş ışığı olmasa da su, mineral taşıyıcı ve süperkritik akışkan olarak hayatın vazgeçilmez zeminidir.
- Yahluku Mâ Yeşâ’ (يَخْلُقُ اللَّهُ مَا يَشَاءُ): Allah dilediğini yaratır ifadesi; beşer aklının sınırlarını ve dar kalıplarını yıkar. İnsanoğlu “güneşsiz ve oksijensiz hayat olamaz” kuralını koyduğunda, tabiatın derinliklerindeki meşîet bu kuralı yerle bir etmiştir.
Biyokimyasal Mekanizma: H2S Oksidasyonu ve Simbiyoz
Hidrotermal baca ekosistemleri şu biyokimyasal temeller üzerinde yükselir:
1. Kemosentetik Karbon Fiksasyonu: Kemoototrofik gama-proteobakteriler, sülfürü sülfata oksitleyerek elektron elde eder:
H2S + 2O2 → SO42- + 2H+ + Enerji (ATP + NADPH) • CO2 + Ribuloz-Bisfosfat → Glikoz
2. Trofozom ve Dev Hemoglobin (Riftia): Riftia pachyptila solucanının kırmızı tüyleri, hem oksijeni hem de normal canlılar için ölümcül bir zehir olan H2S’yi aynı anda bağlayabilen devasa hemoglobin molekülleri içerir. Hemoglobin, sülfürü sülfid toksisitesine yol açmadan bakterilere taşır; bakteriler de ürettikleri organik besini solucana aktarır.
Kemosentez
Fotosentez fotonları yerine jeotermal hidrojen sülfürün kimyasal bağ enerjisi kullanılır.
Özel Hemoglobin
Dev tüp solucanı, ölümcül H2S gazını zehirlenmeden taşıyan 3.5 milyon Da ağırlığında hemoglobine sahiptir.
Termofilik Yaşam
Bacaların ağzındaki Pyrolobus fumarii arkeası 113°C sıcaklıkta bölünerek ürer.
Europa ve Enceladus
Jüpiter ve Satürn’ün buzlu uydularındaki hidrotermal okyanuslarda yaşam ihtimalinin ana modelidir.
Klasik Tefsirde ‘Sınırsız Yaratılış Kudreti’ Tefekkürü
İmam Fahreddin er-Râzî (ö. 606/1210) Mefâtîhu’l-Gayb eserinde Nûr Sûresi 45. âyetini tefsir ederken kâinattaki tür çeşitliliğine dikkat çeker:
“Cenâb-ı Hakk’ın ‘Allah dilediğini yaratır’ fermanı, mahlûkattaki şekillerin, tabiatların, beslenme yollarının ve yaşama vasatlarının beşer idrakinin tasavvur edemeyeceği kadar sonsuz olduğunu gösterir. Zira sebepler müstakil birer yaratıcı değildir; aksine Msebbibü’l-Esbâb olan Allah, dilediğinde sebepleri tersine çevirir ve akılların ‘burada hayat barınamaz’ dediği karanlıklarda ve çetin şartlarda dahi türlü canlılar inşa eder.”
Zehir İçinde Nimet
Yeryüzü canlıları için ölümcül siyanür ve kükürt gazları, derin okyanusta hayatın ekmeği ve aşı kılınmıştır.
Karanlıkta Nur
Güneş ışığının tek bir fotonunun inmediği derinliklerde, kusursuz ekolojik piramitler tıkır tıkır işler.
Biyolojik Esneklik
Proteinlerin denatüre olduğu 100°C üzerinde dahi kararlı kalan şaperon proteinleri kudretin mührüdür.
Fotosentez ve Kemosentez Ekosistemleri Karşılaştırma Tablosu
Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
1. Hidrotermal bacalardaki su 400 °C olmasına rağmen neden kaynamaz?
Çünkü okyanus tabanında 2500 metre derinlikte yaklaşık 250 atmosferlik muazzam bir hidrostatik basınç vardır. Yüksek basınç suyun kaynama noktasını 400 °C’nin üzerine çıkarır ve su süperkritik akışkan fazında sıvı kalır.
2. Riftia tüp solucanı nasıl beslenir?
Solucanın ağzı, anüsü veya bağırsak kanalı yoktur. Vücudunun ortasında ‘trofozom’ adı verilen özel bir doku bulunur. Bu dokuda yaşayan milyarlarca kemosentetik bakteri solucana besin sağlar, solucan da bakteriye kükürt ve oksijen taşır.
3. Güneş patlasa veya sönse hidrotermal baca canlıları hayatta kalabilir mi?
Kısmen evet. Enerji kaynakları Dünya’nın iç jeotermal ısısı ve radyoaktif bozunması olduğu için bacalardaki bakteriler Güneş’ten tamamen bağımsızdır. Ancak sudaki çözünmüş oksijenin bir kısmı yüzeydeki fotosentezden çöktüğü için, zamanla anaerobik sülfat indirgeyen arkealara dönüşerek döngüyü sürdürebilirler.
4. Bu keşif diğer gezegenlerde hayat arayışını nasıl değiştirdi?
Daha önce yaşam yalnızca “yaşanabilir kuşak” (Güneş’e belirli mesafedeki gezegenler) içinde aranıyordu. Hidrotermal bacaların keşfiyle, Jüpiter’in uydusu Europa ve Satürn’ün uydusu Enceladus’un buz tabakası altındaki okyanuslarda hidrotermal bacaların bulunabileceği ve yaşam barındırabileceği anlaşıldı.
5. Bacalardaki bakterilerin enzimleri sanayide kullanılır mı?
Evet, ekstremozimler (ekstremofil enzimleri) yüksek ısı ve basınca dayanıklı oldukları için DNA çoğaltma testlerinde (PCR), deterjan sanayiinde ve biyoyakıt üretiminde yaygın olarak kullanılmaktadır.
6. Kur’ân bu canlılardan doğrudan bahseder mi?
Kur’ân bir zooloji kitabı değildir. Kur’ân kâinattaki ontolojik ilkeleri beyan eder. Nûr 45’te zikredilen “sudan yaratılma” ve “Allah’ın dilediğini yaratması”, tabiatta hiçbir yerin ilahi yaratışın ve hayatın dışında kalamayacağını beyan eden evrensel bir ilkedir.
- Corliss, J. B., et al. (1979). Submarine thermal springs on the Galápagos Rift. Science, 203(4385), 1073-1083.
- Childress, J. J., & Fisher, C. R. (1992). The biology of hydrothermal vent animals: physiology, biochemistry, and autotrophic symbioses. Oceanography and Marine Biology.
- Cavanaugh, C. M., et al. (1981). Prokaryotic cells in the hydrothermal vent tube worm Riftia pachyptila Jones: possible chemoautotrophic symbionts. Science, 213(4505), 340-342.
- Van Dover, C. L. (2000). The ecology of deep-sea hydrothermal vents. Princeton University Press.
- er-Râzî, Fahreddin (ö. 606/1210). Mefâtîhu’l-Gayb, Nûr Sûresi 45. Âyet Tefsiri.
İlk yorumu siz yazın
Fikrinizi bir kaynak, soru veya yapıcı karşı görüşle geliştirin.