Tümevarım meselesi gerçekten kafayı kurdu, Bacon’un Novum Organum’u bilimi nasıl çevirdi?

[Ramazan Şimşek]

Arkadaşlar selamlar, felsefe dersi çalışırken bir konuya takıldım da aklımdaki soruları sormadan duramıycam. Tümevarım (induction) işte hep kafa karıştırır, ‘tek tek gözlemlerden genel sonuca çıkma’ diye anlatılıyor ama ben bunu Bacon ne kadar kökten değiştirdi anlamaya çalışırken daha da karıştı.

Francis Bacon’un ‘Novum Organum’ adına bir eseri var ya, bunu okurken ‘eski mantık işe yaramıyor, yeni bir bilinçliliği keşfetmek lazım’ demesi enteresan geldi. Yani insanlık eski usulla (Aristoteles’in tümevârî bilgilere dayanmasıyla) hiçbir şeyi gerçek anlamda üretememiş, o yüzden Bacon yeni bir organon, yani yeni bir araç önermiş. Ama ben şaşırdım: bu gerçekten ‘deney’ kavramını da mı doğurdu? Yani Bacon’u bilimsel metodun, ampirik deneyin atası saymak ne kadar doğru?

Tecrübeli hocalar var mı bu konuyu sadeleştirip anlatan? Bacon’un önerdiği ‘üç tablo’ (istisnalar tablosu, varlık tablosu, dereceler tablosu) gerçekten işe yarar mıydı yoksa teori olarak mı kaldı? Sizce bugün kullandığımız bilimsel yöntemde Bacon’un izi ne kadar net?

🔬 Laboratuvar: AmScope 40X-1000X Trinoküler Biyolojik Mikroskop

📍 Konya (42)

[Tarık Eren]

Reis bak, bu konuyu toparlayayım çünkü aslında çok net bir hikayesi var. Öncelikle şunu net koyalım: Bacon’dan önceki ‘eski organon’ Aristoteles’in Sillogismiydi ve asıl sorun tamorda buydu. Aristoteles tümevârî bilgiyi değil, tümdengeli (deduktif) yargıları ön planda tutuyordu. Yani genelden özele gidiyordun ama ‘genel’ olanı zaten kanıtlanmış kabul ediyordun. Bacon buna ‘biz aslında hiçbir şeyi gerçek anlamda keşfetmedik’ diyerek isyan ediyordu. Ona göre insan aklı, duyu organlarından bağımsız soyutlamalarla gerçekleri göremez; önce duyusal gözlem ve deney şart.

İşte tam da burada ‘Novum Organum’ (Yeni Organon) devreye giriyor. Bacon, ‘organon’ kelimesini ‘araç, alet’ anlamında kullanıyor ve eski mantığın eksik kaldığı yerden, yani gözlem ve deneyden başlamak gerektiğini söylüyor. Yani o, bilimin temelinin ‘doğadan okuma’ yani deney/ Gözlem olması gerektiğini haykırıyor. Bu da tam da senin sorduğun ampirik deneyin felsefi temeli. Yani ‘Bacon bilimsel metodun ve ampiriźmanın atasıdır’ cümlesi %100 yerinde, hatta bu onun en büyük mirası.

Şimdi ilginç kısım: Bacon’un sunduğu pratik araç, dediğin ‘üç tablo’ (ya da tam adı üç muhakeme tablosu). Mantığı şöyle çalışıyor: Bir olayı (mesela ‘sıcaklık’) etkileyen bir nedensellik arıyorsun. Bu üç tabloyla şunları yapıyorsun:

1) Varlık Tablosu (Tabula Praesentiae): Sıcaklığın görüldüğü tüm durumları topluyorsun.
2) İstisnalar Tablosu (Tabula Absentiae): Sıcaklığın görüldüğü ama o ‘neden’in olmadığı durumlar. Bunları eleyerek o nedenden şüphe ediyorsun.
3) Dereceler Tablosu (Tabula Graduum): Sıcaklığın artıp azaldığı durumlarda nedin de aynı oranda değişip değişmediğine bakıyorsun.
Bu üç tabloyu birleştirdiğinde, istisnaları eleyip dereceleri eşitlediğinde aklında kalan ‘çekinmeden kabul edilebilecek’ genel sonuç ortaya çıkıyor. Bacon buna ‘doğru bir tümevârı’ diyor, çünkü rastgele bir genelleme değil, sistematik eleyerek (indüksiyonla) bulunan bir sonuç.

Ama dürüst olmak lazım, Bacon’un yönteminin ciddi zayıflıkları da var. Birincisi: bu tabloyu elle, insan aklıyla yapmak neredeyse imkânsız; milyonlarca gözlemi tek tek süzmek gerekiyor. İkincisi: Bacon, tümevârının kesin ve güvenilir olduğunu iddia ediyor ama aslında ‘tek bir siyah tavuk bile genellemeyi çürütebilir’ meselesi (yani tümevârının filozof Russell’ın meşhur ‘tavuk’ problemi) burada devreye giriyor. Yani yöntem mantıklı ama kesinlik vaat edişi tartışmalı.

Pratik çözüm olarak sana şunu önereyim: Bacon’un asıl katkısı ‘araç’tan çok ‘tutum’du. Onun ‘idoller’ (putlar) dediği dört yanılgıyı (Kavuk, Mağara, Pazar, Kabile idoller) ortadan kaldırma çabası, yani önyargısız, sistematik gözlem tutumu, bugün hala bilimsel metodun kalbi. Yani sınavda ya da tartışmada şunu söyle: ‘Bacon deneyi değil, deneyin felsefi temeli olan ampirik tutumu ve sistematik eleyerek tümevârı yapma yöntemini bilime getirdi.’ Bu cümle tam isabet.

Üstelik Newton’un ‘de gigantum humeris inpositi’ (devlerin omuzlarında durmak) sözü de aslında tam da Bacon’un omuzlarına binen bu geleneği işaret ediyor. Umarım bu anlatım kafandaki bulanıklığı gidermiştir, takıldığın o ‘üç tablonun gerçekten işe yarar mı’ kısmına gelirsek, pratikte Newton/Darwin’in yöntemini uygularken bilinçli ya da bilinçsiz aynı eleyerek tümevârıyı yapıyorlar, yani evet işe yarar.

"Topkapı Sarayı Arşivi ve Süleymaniye Kütüphanesi’nin paha biçilmez hazineleri."

[Yazar]

Yazılar