Sağ-sol çevirme yanılsaması gerçekten ne oluyor? Beynimiz bu görüntüyü nasıl yanlış yorumluyor?

[Koray Tan]

Arkadaşlar kafama takılan bir konu var, uzun uzun anlatayım. Bir süredir gözlem/algı konularıyla ilgileniyorum ve son zamanlarda sağ-sol çevirme yanılsamasına takıldım. Yani mesela bir nesneye veya el hareketine bakarken beynin bunu ters yönde algılayıp da bizde ‘sağda sol görünüyor’ hissi yaratması… Ben bunu ilk kez VR gözlükle deneyimledim, sanal bir nesneyi tutmaya çalışırken elimle olduğum yerle gözümün gördüğü yer uymadı, o an gerçekten ne kadar şaşırdığımı anlatamam.

Şimdi merak ettim, bu yanılsamanın arkasında aslında ne duruyor? Yani gözüm doğru sinyali gönderiyor ama beyin onu neden ters çeviriyor? Bir de tarihte buna ilk uğraşanlar kimlermiş, Aristoteles’ten Helmholtz’e kadar uzanan bir hikayesi varmış duydum. Konuyu biraz teknik ama anlaşılır bi şekilde açabilecek var mı burada? Teşekkürler şimdlik.

[Haluk Çelebi]

Reis selamlar, güzel soru, üstelik VR tarafında bizzat yaşadığın için konuyu somut oturtmuşsun. Olayı iki katmanda düşünelim: biri optik/fiziksel, diğeri beynin o sinyali ‘çözümleme’ biçimi.

Önce şunu netleştirelim: gözün retinaya düşen görüntü zaten optik olarak ters (invers) oluşur, yani fiziksel anlamda her zaman ‘ters’ bir tablo vardır. Sorun burada değil. Asıl mesele beynin bu ters tabloyu gerçek dünya yönelimiyle eşleştirmeye çalışırken yaptığı ‘tahmin’ (predictive coding) işi. Helmholtz tam da bunu söylemişti: beynimiz algıyı sıfırdan üretmez, önce bir model kurar, gelen sinyalle karşılaştırır ve aradaki farkı ‘düzelterek’ sonuca ulaşır. Sağ-sol çevirme yanılsaması ortaya çıktığında aslında olan şu: beynin öndeki model ile gelen sinyal arasında bir uyumsuzluk oluşuyor ve beyin bu çelişkiyi çözmek için ‘en mantıklı’ yönü seçiyor, o da senin deneyimlediğin gibi gerçekten ters bir yön algısı olarak geri dönüyor.

VR tarafındaki düşme oranların (%15-20) tam da buradan geliyor. Çünkü sanal ortamda gözün gördüğü derinlik/perspektiv ipuçları ile elinin motor komutu çışınca beyin ‘hangisine inanacağım’ diye takılıyor. Bunu azaltmanın yolu tam da OP’nin bahsettiği gibi: sahneye ek gölge ve perspektiv ipuçları eklemek ki beynin öndeki model ‘bu yöndir’ diye daha hızlı tahmin kursun, haptik geri feedback ile de el-göz döngüsünü kapatmak. Yani beyne ‘doğru cevabı’ daha erken vermek.

Tarihsel kısma gelirsek: Aristoteles’in ‘Algı ve Yanılsama’ çalışmalarındaki ‘aynı yönelimli çizgilerin farklı yönden bakınca farklı görülmesi’ gözlemi aslında bu konunun ilk tohumu. Sonra 19. yüzyılda Helmholtz ‘öz-düşünme’ (unbewusste Schlüsse = bilinçdışı çıkarımlar) kavramıyla, algının bir tahmin oyunu olduğunu ortaya koydu. Bugünkü prediktisif işleme teorileri (Friston’ların aktif çıkarım, Friston serbest enerji prensibi gibi) tam da Helmholtz’ın o fikrinin modern hali. Yani özetle: yanılsama bir ‘kusur’ değil, beynin dünya modelini ne kadar hızlı ve verimli kullandığının kanıtı.

İstersen VR tarafında test edebileceğin pratik bir şey: sahnedeki sabit referans noktalarını (yer çizgisi, ışık kaynağının gölge yönü) tutarlı yapmak, böylece tahmin hatasını ciddi düşürüyorsun. Umarım yardımcı olmuştur, takılan olursa buradayım.

"Kaynak Referansı: NeBilim Kütüphanesi Cilt 7, Sayfa 365"

[Yazar]

Yazılar