Endonezya’nın İki Rin Türü Yok Olmanın En Yakın Kenarında; Oysa Afrika Rinleri Sık Sık Odak Noktasına Alınıyor

Küçük, tüylü ve alçakgâulca büyüleyici.

Bu sözler, Malezya Borneo’sundaki yoğun ve nemli ormanlarda yer alan koruma merkezinde, ahşap tahtalardan oluşan labirentimsi yürüyüş yollarını geçtikten sonra ilk kez bir Sumatra gergedanı (Dicerorhinus sumatrensis) ile tanıştığımda aklıma geldi.

Yıl 1998’di ve merkezde hevesli bir gönüllü öğrenciydim. O dönemde dünyada yaklaşık 300 Sumatra gerdanının yaşadığı tahmin ediliyordu.

Bu dişi gerdanı, koruma çalışmalarına dair bir umut sembolü olarak gördüm. Ancak bugün, International Rhino Foundation’ın 2026 tarihli Gerdan Durum Raporu’na göre, yalnızca 50’den az Sumatra gerdanı kalmış durumda. Tümü Endonezya’da bulunuyor. Java gerdanı (Rhinoceros sondaicus) de aynı derecede nadir.

Bu rakamlar tahmine dayanmakla birlikte, düşüş eğilimi endişe verici.

Peki bu azalmaya ne neden oluyor? Ve geride kalan o az sayıda Sumatra ve Java gerdanını nasıl koruyabiliriz?

Yazarın 1998’de karşılaştığı bir Sumatra gerdanı.
Michelle Campbell-Ward, Yazar sağladı (yeniden kullanılamaz)

Avrupalı akademisyenlerden Avrupalılar için haftalık e-posta

Zâmetli memeliler

Modern kültürde gerdanlar, gücü, gücü ve güveni temsil eder. Onları spor maskotları olarak kullanır ve oto logolarından güvenlik ekipmanı markalarına kadar her yerde karşımıza çıkarız.

Popüler kültürdeki yaygınlıkları, zor durumlarının aciliyetini hafife almamıza yol açabilir. Pazarlama semboları olarak kullanılan türler, gerçeklerinden daha yaygın kabul edilir.

Beş yaşayan gerdan türü var. Yaban hayatı veteriner hekim olarak hayvanat bahçelerinde, sığınaklarda ve vahşi doğada çalışırken bunların dördünü tanıma ayrıcalığına erdim.

Afrika, popülasyonları tarih boyunca büyük dalgalanmalara uğrayan beyaz ve siyah gerdanlara ev sahipliği yapar. Su seven büyük boynuzlu gerdan Hindistan ve Nepal’de yaşar ve 1900’lerin başında neredeyse soy tükenmesine rağmen istikrarlı bir toparlanma yaşamıştır. Bu üç tür hayvanat bahçelerinde bulunur ve genellikle en fazla kamu dikkatini çeker.

Afrika ve Hint akrabalarına kıyasla Sumatra ve Cava rinoları genellikle dikkatlerden uzak kalır. Ancak kritik şekilde nesli tükenme tehdidi altında olmaları, bu hayvanların acil yardıma ihtiyacı olduğunu gösteriyor.

Güney Afrika’nın kuzeydoğusunda yer alan Kruger Ulusal Parkı’nda bir güney beyaz rinusu.
Utopia_88/Getty

En nadir rinolar

Son Riniler Durumu raporna göre, izi yakalaması zor Cava rinusunun ve küçük, tüylü Sumatra rinusunun geleceği artık özellikle tehlikeli bir noktada. Dağılımı, bunun başlıca nedenlerinden biri.

Kabaca 50 yaşayan Cava rinusu var. Hepsi Endonezya’nın Java adasında yer alan Ujung Kulon Ulusal Parkı adı verilen tek bir koralı alanda yaşar. Yakında birleşen tektonik levhalar nedeniyle depremlere ve tsunamlara karşı hassastır. Tek bir doğal afet, Cava rinusu popülasyonunu tamamen yok edebilir.

Buna karşılık, birkaç düzine kadar yaşayan Sumatra rinusu iki ada üzerinde birden fazla alt popülasyona dağılmış durumdadır. Bu da vahşi bir birey rinonun kendi türünden bir başkasıyla karşılaşma şansının çok düşük ya da neredeyse imkânsız olduğu anlamına gelir. Uyumlu bir eş bulma umudu kalmayan, yalnız hayatta kalanlar, genetik hatlarının sonu olmaya mahkûmdur.

Ujung Kulon Ulusal Parkı’nda yaklaşık 50 Cava rinusu kaldığı tahmin ediliyor.
Toby Nowlan/Getty

Sığınak arayışı

Bu parçalanmış popülasyonu korumak için Uluslararası Riniler Vakfı, 1996 yılında Sumatra Rinusu Sığınaklarını kurdu. Bu sığınak, Sumatra adasında yer alan Way Kambas Ulusal Parkı’nda konumlanmıştır.

Sığınak, şu anda yoğun şekilde yönetilen, yarı-tutuklu 10 Sumatra rinusuna ev sahipliği yapıyor. Yerleşik hayvanlar büyük, doğal yağmur ormanları yaşam alanlarında yaşar. Onlara beslenme, güvenlik ve düzenli veteriner bakımı sağlanır.

Rinus sayısını doğal ya da destekli üreme yoluyla artırmak sabır gerektirir. Dişiler yaklaşık 16 aylık gebelikten sonra tek bir yavru verir. Bir sonrakini vermeleri birkaç yıl alabilir. Kısırlık, bazı rinolarda tanınmış bir sorundur.

Mevcut koruma alanı, elde edilen zorlu başarılar gösteriyor. 2012 ile 2023 yılları arasında, yoğun üreme yönetimi ve izlemenin de katkısıyla beş Sumatra rinosu yavrusu doğdu. Heyecan verici bir gelişme olarak, yetkililer yeni duyurdu iki yeni hamilelik.

Kamera tuzakları ile çekilen görüntüler, son yıllarda Ujung Kulon’da en fazla beş Cava rinosu yavrusunun daha doğduğunu doğruladı. Bu değerli doğumlar, bu iki türün toparlanmasına kısmi katkı sağlıyor.

Endonezya’lı Sumatra adası, yeşil otlakları, tropik ormanları ve sakin suları ile tanınır.
Andri Munazir/Getty

Avcılığın tehlikeleri

Su avcılığı, tüm rinos türleri için kalıcı bir tehdit oluşturuyor. Endişe verici bir şekilde, rinos boynuzu için küresel talep artıyor, özellikle Çin ve Vietnam’da. Geleneksel tıptaki uzun geçmişe sahip kullanımının yanı sıra, rinos boynuzu artık özellikle iş dünyasında zenginlik ve statü gösteriminin bir aracı haline geliyor. Su avcıları yalnızca 2019 ile 2023 yılları arasında en fazla 26 Cava rinosu öldürdü.

Su avcılığıyla mücadele stratejileri, boynuz kullanımının ve satın alımının sosyal ve kültürel olarak kabul edilemezliğini teşvik etmeye odaklanan davranış değiştirme kampanyalarını içeriyor. Hükümetler, su avcılarını durdurmak için istihbat temelli hukuk uygulaması ve büyük suç örgütlerine yönelik operasyonlara da dayanabilir. Su avcılığından hükümler ve mahkeme cezaları, Endonezya’da da dahil olmak üzere artarken, bu dünya rinolarını güvende tutmak için yeterli değil.

Her tür için uygun habitatı korumak ve geri kazandırmak gibi proaktif önlemler, rinos popülasyonlarının toparlanması için hayati önem taşıyor. Bu özellikle, insanların vahşi alanları giderek daha fazla ihlal etmesiyle ilgili.

Su avcıları rinoları boynuzları için öldürüyor ve ardından bunları yasağı wildlife ticareti üzerinden satıyor.
Neil Aldridge/Getty

Sonra ne yapılacak

Translokasyon – hayvanların yakalanıp yeni bir yerde serbest bırakılması – dünyanın rinolarını korumanın olası yollarından biri. Son araştırmalar, bu stratejinin Sumatra ve Cava rinolarının popülasyonlarını Güneydoğu Asya’daki eski yayılış alanları boyunca yeniden kurmada kullanılabileceğini inceledi. Koruma otoriteleri, uygun habitatın bulunmasının, avlanmaya karşı korumanın ve özenli planlamanın bu çalışmaların başarısı için kritik olduğunu gösteren Afrika rinolarının geçmiş translokasyonlarından ders alabilir.

Daha geniş anlamda, etkili rinokoopu koruma, destekçilerin bir ordusuna sahip olmay gerektirir. Yerel topluluklar, rinolarla birlikte yaşamanın somut faydalarını – örneğin iş yaratımı ve ekoturiziden elde edilen gelirlerden pay alma yoluyla – görmelidir. Uzaktan bile olsa, insanlar koruma kuruluşlarını destekleyerek ve tropikal ormanların yok edilmesine katkıda bulunan ürünlerin satın alınmasından kaçınarak yardımcı olabilir.

Sürdürülebilir finansman ve siyasi kararlılık, geri kalan az sayıda Indonesian rinolarını korumak için kritik öneme sahip. Gelecek öğrencilerim de dahil olmak üzere daha genç nesillerin, küçük ve tüylü bir rinocerosla kendi gözleriyle tanışma ayrıcalığını yaşamasını arzu ediyorum.

• Tehlike altındaki türler