Endonezya’daki El Niño Kaynaklı Turba Yangınları Bölgeyi Sıkarken: Yüzyıllardır Depolanmış Karbonu Ortaya Seriyor

Orman yangınlarının dumanı içinde sıkışmış bir orangutan (saha çalışması sırasında çekilen fotoğraf). Kaynak: Martin Wooster

İndonezya’nın bazı bölgelerinde yaşayan insanlar, şu anda dünyanın en kirli atmosferini soluyor olabilir. Tarihi ölçülerde güçlü olan 2026 El Niño‘nun şiddetlenmesiyle Güneydoğu Asya’ның bazı bölgeleri felaket boyutlarında bir hava kalitesi kriziyle karşı karşıya kaldı.

Yangınlardan çıkan dumanlar, PM2.5 olarak bilinen tehlikeli ve çok ince partikül maddelerin konsantrasyonunu uç düzeylere çıkardı ve milyonlarca hayatı tehdit eden bir halk sağlığı acil durumu yarattı.

Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ), 24 saatlik ortalamaya göre PM2.5 için solunabilir güvenli üst sınırı olarak metreküp başına 15 mikrogram belirliyor. İndonezya’nın dumanın etkilediği bölgelerde bu yılki konsantrasyonlar düzenli olarak 500 mikgramı, bazı yerlerde ise 1.000 mikgramı aşıyor—bu da DSÖ’nün üst sınırının 65’ten fazla katı.

Bu, dünyanın çoğu yerinde puslu bir günde karşılaşabileceğiniz türden bir kirli hava değil; ABD Çevre Koruma Ajansı tarafından “tehlikeli” olarak nitelendirilen bir toksik atmosfer. Böyle bir havayı solmanın gecikmiş etkileri arasında kalp krizi, inme ve bir dire nefes alma hastalığı riskinde artış yer alıyor.

İndonezya’da orman yangınlarının ardından itfaiyeciler (2019 yılında yapılan saha çalışması sırasında çekilen fotoğraf). Kaynak: Martin Wooster

Krizin kökleri

Bu yılın krizinin tetikleyicisi, meteorolojik olaylarla İndonezya’nın arazisinde onlarca yıldır süren değişimler arasındaki çarpışma. Tarihi düzeyde yoğun bir El Niño, takmadenizdeki tüm coğrafyaya acıtmış bir kuraklık getirerek araziyi kuruttu.

Ama hava durumu yalnızca kibrit; arazi yönetim uygulamaları ise yakıtı sağlıyor.

Tarihsel olarak, turba topraklarında yetişen alçak tropikal ormanlar nemli koşulları nedeniyle doğal olarak yangına dayanıklıydı. Ancak tarım için ormansızlaşma, orman parçalanması ve turba arazilerinin kurutulması coğrafyayı köklü biçimde değiştirdi ve yanıcılığını artırdı.

Etkiler, doğrudan temizlenen veya kurutulan alanların ötesine uzanabilir: bozulmuş alanlara yakın, dokunulmamış ormanlar da doğal yangın direncinin bir kısmını kaybetmiş olabilir. El Niño’nun yol açtığı kuraklık, bu değişimleri şiddetlendirerek yangınların tutunmasını ve yayılmasını kolaylaştırdı.

Yangınların görünmez maliyeti

Yangınlar, bölgede tarım için arazi hazırlamak, alçak arazideki otları temizlemek veya hane halkı atıklarını yakmak amacıyla yaygın olarak kullanılıyor. Ancak yangınlar kuraklık sırasında başlatıldığında, kurutulan humus toprağını yakıp çevrelandşape yayılabilir.

Humus yangını basitçe alevlenip geçmiyor; aynı zamanda yere doğru içtan yanarak ilerliyor, bazen haftalarca veya aylarca yanabiliyor. Humus yangınlarının endişe verici bir sonucu, yüzlerce yıl boyunca güvenli biçimde hapsedilmiş olan eski karbonun açığa çıkmasıdır. Bu karbon, arazi tarım için yeniden kullanıldığı için gelecek orman büyümesi tarafından yeniden emilmez. Bu, karbonun araziden atmosfere kalıcı bir transferidir.

Sadece bu yıl, Indonesia’daki yangınlar tahminen 175 milyon metrik ton karbon açığa çıkardı; bu, ülkenin yıllık fosil yakıt CO₂ emisyonlarının dörtte üçüne eşit ve Birleşik Krallık ile Fransa’nın yıllık fosil yakıt ve endüstriyel CO₂ emisyonlarının toplamını aşıyor.

2026 yılındaki yangın ve pus, bazı yıllardaki ilerlemenin ardından bir geri adım niteliği taşıyor. Kısmen daha iyi yangın yönetimi ve humusların daha az yanıcı hale getirilmesi için yapılan “yeniden ıslatma” çabaları sayesinde bölgedeki yangın faaliyetinde umut verici bir düşüş eğilimi vardı.

Güncel El Niño’nun şiddeti, bu iyi işleri kesintiye uğrattı. Uydu analizleri, şimdiye kadar Indonesia genelinde 120.000’den fazla yangın odağı tespit edildiğini gösteriyor—2015’te (başka bir El Niño yılı) kaydedilenden az, ancak 2025’e göre yedi kat fazla.

Sonuçlanan pusun insani ve ekonomik maliyeti heykelanıcıdır ve birçok kişi muhtemelen toksik dumanın etkilerinden hayatını kaybedecektir. Pus aynı zamanda Indonesia’nın ötesine de sürüklenmiş, zaman zaman komşu Malezya, Brunei, Tayland’ın güneyi ve Singapur’u kapsayan bir perde oluşturmuştur.

Orman yangınları dumanının sağlık üzerindeki etkileri dünyanın dört bir yanına yayılıyor. Küresel düzeyde maruz kalma, her yıl milyonları aşan erken ölümlere, beş yaş altı çocuk ölümlerinin neredeyse onda birine katkı sağlıyor.

Tespitten önlemeye

Endonezya’daki yangın sayısının endişe verici biçimde düşük tahmin edildiği söylenebilir; çünkü uydular, sönen humus yangınlarının daha düşük sıcaklıklarını tespit etmede daha az başarılı oluyor. Bu yangınları daha iyi tespit etmek için geliştirilen yeni teknolojiler, veriler hızlı bir şekilde ihtiyaç sahiplerine ulaştırıldıkça, otoritelere yangınları daha erken belirleme ve daha hızlı müdahale etme imkanı sunabilir.

Ancak daha iyi tespit ve yangın söndürme yalnızca belirli bir noktaya kadar işe yarayabilir. Birçok bölgede temel eylem, ilk baştan yangına daha az dayanıklı olmaları için kurutulmuş humus alanlarının geri getirilmesidir. Bu görevle yeni bir ulusal humus ve mangrov yönetim kurumu kuruluyor.

Şimdilik, acil durum prognuzu yine karanlık. Yeraltında tutunan humus yangınlarını söndürmek zor; 2026 El Niño’sunun ise yıl sonuna kadar güçlenmesi öngörülüyor. Acil kriz bir gün sona erecek, ancak gelecekteki afetlerin riskini azaltmak için Endonezya, humus alanlarını yeniden güçlü bir kararlılıkla geri getirip korumak zorunda.

hava kalitesi
humus
ormansızlaşma
kuraklıklar
El Niño-Güney Salınımı
sera gazları
Orman yangınları

Bu hikayenin ardındaki kişi kim?

BSc Yaşam Bilimleri & Ekoloji. Petrol, gaz ve yenilenebilir enerji sektörlerinde ilaç haberleri deneyimine sahip mikrobiyoloji laboratuvarı geçmişi.

Tam profil →

Fizik alanında yüksek lisans, araştırma deneyimi. Uzun süredir bilim haberleri meraklısı. Science X’in editöryal başarısında önemli rol oynuyor.

Tam profil →

Bu makale Creative Commons lisansı altında The Conversation tarafından yeniden yayınlanmaktadır. Orijinal makaleyi okuyun.

Kaynakça

:
Indonesia’s El Niño–driven peat fires are choking the region—and releasing centuries of stored carbon (2026, 28 Ekim)
28 Ekim 2026 tarihinde erişildi
https://phys.org/news/2026-10-indonesia-el-niodriven-peat-region.html adresinden

Bu belge telif hakkına tabidir. Özel çalışma veya araştırma amacıyla geçerli kullanım dışında, hiçbir kısm yazılı izin olmadan çoğaltılamaz. İçerik yalnızca bilgi amaçlı sunulmaktadır.