Doğu ve Batının Buluştuğu Yer: İran ve Afganistanın Jeolojik Kavşağının İzinde

Grafiksel özet. Kaynak: Gondwana Research (2026). DOI: 10.1016/j.gr.2026.10.004

Iran ve Afganistan, ham maddece zengin olmalarına rağmen büyük ölçüde insan yaşamına elveriş olmayan bölgeler olarak belirgin bir konuma sahip. Peki bu dikkat çeken jeoloji nereden geliyor? Orta Asya Üniversitesi ve Utrecht Üniversitesi’nden araştırmacılar, bu “jeolojik İpek Yolu’nun” tarihini detaylı biçimde yeniden inşa etti. “Kültürel olarak bölge, Avrupa, Orta Asya, Doğu Asya, Hint ve Arap etkilerinin kesiştiği bir kavşakta yer alıyor. Yeniden inşa ettiğimiz şeyin jeolojik açıdan da aynı olduğu ortaya çıkıyor.” Bulgularları Gondwana Research dergisinde yayımlandı.

Araştırmacılar, çalışmaya, Tibet Platosu’nun batı tarafını oluşturan Pamir Dağları’nı da dahil etti. “Pamirler’den Iran’a kadar tüm bölge, oldukça karmaşık bir jeolojik tarihe sahip” diyor, Khorog (Tacikistan) merkezli Orta Asya Üniversitesi’nden yer bilimi uzmanı Dr. Nalan Lom ve araştırma sırasında bu bölgenin jeolojisini inceleyen, eski Utrecht Üniversitesi araştırmacısı olarak şunu açıklıyor:

“Yaklaşık 200 milyon yıl boyunca bu bölge, tıpkı hamur gibi yoğruldu. Yer kabuğunun parçaları manto derinliklerine gömülürken, diğer kısımlar sıyrılıp sıyrılıp dağların içine itildi, sonra tekrar gerildi ve sıkıştırıldı. İşte bu tür levha tektoniği otoyollarında minerallerin ve metal cevherlerinin oluştuğu süreçler işler.”

Zincir çarpışması

İşbirlikçisi Utrecht Üniversitesi yer bilimi profesörü Douwe van Hinsbergen, şunu ekliyor: “Bu alanda, başlangıçta Arabistan’dan 270 milyon yıl önce ayrılan Iran blokları, yaklaşık 50 milyon yıl sonra Avrupa ile çışıştı. Ardından Afganistan’ın, Tibet Platosu’ndan sıkıştırılarak batıya, Iran’a doğru itilen devasa bir kabuk parçasından oluştuğunu keşfettik. Bu tamamlandıktan sonra, tüm alan Hindistan ile çarpışma tarafından tekrar sıkıştırıldı.”

“Jeolojik İpek Yolu’nun” kökeni. Kaynak: Orta Asya Üniversitesi/Utrecht Üniversitesi

Halka

İşte bu kadar yetmiyormuş gibi, Arap plakası batı güneyden çarpıp ona çarptı. “Bu son çarpışma ilginç,” Van Hinsbergen sözünü sürdürüyor. “Arap kıtası önce İran’ın kuzey güneydoğusunda çarpışırken, Arap plakasından deniz kabuğu İran ve Pakistan’ın altına subduksiyonla dalıp plakayı çekmeye devam etti. Sonuçta Arap, Afrika’dan ayrılarak döndü ve bu da Akdeniz’in oluşumuna yol açtı. İran yakınlarındaki çarpışma bölgesinde Arap kıtası biraz aşağı itilerek Basra Körfezi’ni oluşturdu.

“Ve güneydoğuda, Arap plakasının kenarında, Umman üzerinden bir hilal biçiminde uzanan bir dağ sırası vardı. Bu dağ sırtının aşağı itildiği yerde Basra Körfezi’nde bir büküm oluştu. Bu da artık Hormuz Boğazı. Bu boğazdaki küçük adlar, batık dağ sırasının tepeleridir.”

Uzun süreli tarih

Van Hinsbergen gibi, Lom da özellikle dağ kuşaklarının uzun süreli tarihini ve eski tektonik sistemlerin yeniden inşasını merak ediyor. “Onlarca yıllık jeoloji literatürünü taradık, İran’da bir zamanlar var olan eski fay sistemleri, dönen kabuk parçaları ve eski küçük okyanus havzalarının kalıntıları hakkında bilgi aradık.

“Sanmazsınız ama, bir zamanlar biraz Batı Akdeniz’e benziyordu; Afganistan ile batı İran arasında derin deniz havzaları vardı. Eğer Türkiye ile Yunanistan İspanya’ya kadar itilseydi, ilk ikisi Afganistan’a benzer görünürdü ve bugün İtalya, Sardinya ve Korsika olan şeyler bugün İran’a benzer bir hale gelirdi.”

Bu tür bir yeniden inşa için, tüm tarihin adım adım geriye doğru soyulması önemlidir. “Ayrıca ileri düzey GPlates plakayı yeniden inşa yazılımını kullanıyoruz,” diyor Lom. “Bu yazılım, İran, Afganistan ve Pamir Dağları örneğinde de oldukça işe yarar oldu.”

Büyük yeniden inşalar

Bu araştırma, Van Hinsbergen önderliğinde yürütülen, kaybolmuş kıtalar olan Greater Adria ve Argoland ile kaybolmuş mega-plaka Pontus’un yeniden inşaları gibi bir dizi diğer büyük yeniden inşanın bir parçasıdır.

“Bu tür bir jeoloji bulmacası çalışması sayesinde, sonunda Dünya’nın güncel yüzeyinin nasıl oluştuğuna ya da uzak geçmişte dünyamızın nasıl göründüğüne dair daha iyi bir anlayış ediniyoruz. Bu bilgi, doğal kaynaklara yönelik araştırmalarda—örneğin enerji dönüşümü için—yardımcı olabilir; aynı zamanda depremleri daha iyi anlamamıza da olanak tanır.”

Nalan Lom et al., Reconstructing extension, subduction, and lateral extrusion in the Central Tethysides (Iran, Afghanistan), Gondwana Research (2026). DOI: 10.1016/j.gr.2026.10.004

Dergi bilgileri:
Gondwana Research

orogenez
plaka yakılaşması
plaka ayrışması
paleogeografi

Sağlayan Utrecht University

Bu hikayenin arkasında kimler yer alıyor?

2021’den beri yükseköğretim ve sağlık içeriklerinde deneyime sahip, İngilizce alanında yüksek lisans, metin editörü. Güvenilir bilim haberlerine bağlı.
Tam profil →

Araştırma deneyimine sahip fizik alanında yüksek lisans. Uzun süreli bilim haberi meraklısı. Science X’in editöryel başarısında anahtar rol oynar.
Tam profil →

Atıf

:
Where East meets West: Tracing the geological crossroads of Iran and Afghanistan (2026, November 9)
9 Kasım 2026’da
https://phys.org/news/2026-11-east-west-geological-crossroads-iran.html adresinden

Bu belge telif hakkına tabidir. Özel çalışma veya araştırma amacıyla yapılan adil kullanım dışında, yazılı izinsiz hiçbir kısmı çoğaltılamaz. İçerik yalnızca bilgi amaçlı sunulmaktadır.