Bencillik ve Cömertlik Birlikte Etkimizi Nasıl Çarpıtıyor: Bencil Bakış Açısı Daha Bulaşıcı

Kaynak: Pixabay/CC0 Public Domain

İnsanlar bazen kendi yararlarına olacak, ancak başkaları için daha az avantajlı kararlar alabilirler. Bu tür durumlarda, yaptıkları seçimin başkaları üzerinde çok az zarar olduğunu ya da alternatif bir seçimin pek fark yaratmayacağını kendilerini ikna edebilirler. Aynı durum tersi için de geçerli olabilir; cömertçe davranan kişiler, yaptıkları kararların sonuçlarının başkaları için ne kadar iyi olduğunu abartabilirler.

Zürich Üniversitesi araştırmacıları, insanların bu belirsizliği özellikle bir kararin sonuçları belirsiz olduğunda, kendi davranışlarını daha olumlu göstermek için kullanabileceği olasılığını inceleyen bir çalışma gerçekleştirdi. Nature Human Behaviour‘de yayımlanan bulgular, sonuçlar belirsiz olduğunda insanların yorumlarının, yaptıkları seçimlerin kendilerini mi yoksa başkalarını mı önceliklendirdiğinden bağımsız olarak, istedikleri şeyi destekleyebileceğini gösteriyor.

“Halka açık ve özel söyleşilerde eylemler sık sık bir ahlaki etiketle gelir: trene binmek uçmaktan ‘daha iyidir’, adil ticaret ürünleri için ekstra ödemek en ucuz seçeneği almaktan ‘daha iyidir'”, makalenin ilk yazarı Marius C. Vollberg Phys.org’a söyledi.

“Beni şaşırtan, eylemlerinin sonuçlarını genellikle kesin sonuçların bilinmediği halde, büyük bir özgüvenle tanımlamalarıydı. Uçan biri hiçbir fark yaratmadığını iddia edebilir; trene binen biri çok iyi yaptığını iddia edebilir.”

Ekibin çalışması, Vollberg’in İsviçre Duygusal Bilimler Merkezi tarafından düzenlenen bir konferansta eş yazarı Jörg Gross ile tanışmasıyla başladı. Etkinlikte Gross, insanların sosyal sonuçlara dair bilgisizliklerini selfishce davranmak için kullanabilecekleri fikrini içeren “ahlaki muğlaklık alanı” (moral wiggle room) üzerine bir çalışma sundu.

“O dönemde, belirli bir sosyal medya platformunda kalmak ya da ayrılmak konusundaki tartışmalar her yerdedi ve çoğu tartışmada olduğu gibi, iki tarafın da sonuçları nesnel bir şekilde değerlendirdiği izlenimi oluşmuyordu” dedi Vollberg. “Çoğu araştırma, sadakatsizliği meşrulaştıran çarpıtmalara odaklanmıştı. Ancak prososyal tarafın da çarpıttığından, hangi yönde çarpıttığından ve bu çarpıtmaların maruz kalan kişiler üzerinde ne tür etkileri olduğundan merak etmeye başladım.”

Sonuçların belirsiz olduğu durumlarda insanların yaptıkları seçimleri sınama

Yeni çalışmalarının bir parçası olarak Vollberg ve Gross, katılımcıların büyük çoğunluğu ABD’de yaşayan 8.769 kişiyi içeren çevrimiği dokuz deney gerçekleştirdi. Katılımcıların tamamladığı ana görev, tek bir basit seçim etrafında kurulmuştu.

İnsanlar, kendileri için maliyetli olan bir başkasına fayda sağlayan seçenkle sadakatsiz seçenek arasında seçim yapabiliyordu. Sadakatsiz kararı verirlerse yedi puan alırdı ve başka bir katılımcı bir ile üç puan arasında alırdı. Prosocial seçeneği seçerlerse beş puan alırdı, diğer kişi ise üç ile beş puan arasında alırdı.

“Yani kendi kazançları kesinken, diğer kişinin kazancı yalnızca bir aralık olarak biliniyordu” açıkladı Vollberg. “Seçim yaptıktan sonra katılımcılar, diğer kişinin ne aldığını ve diğer seçenek altında ne alacaklarını tahmin etti ve isabetli tahminler için bonus verildi. Bu tasarımın temel özelliği, aralığın ortasından sistematik sapmaların bir çarpıtma olarak yorumlanabilmesidir.”

Araştırmacılar, bu çevrimiği deneyin birkaç varyantını gerçekleştirdi. Bir araya getirildiğinde, bu varyantlar onlara katılımcıların tahminlerindeki çarpıtmaları belgelemenin ötesinde, gözlemlenen örüntülerin ardındaki psikolojik süreçler hakkında da bazı ışıklar tutmayı sağladı.

“Çarpıtmaların bir seçim yapılmadan önce ortaya çıkıp çıkmadığını, insanların bir seçim yapmaları yerine kendilerine bir seçim atandığında devam edip etmediğini ve insanların belirsiz bir kazancın tam olarak kendilerine geldiğinde aynı şekilde çarpıttıklarını sınadık” dedi Vollberg.

“Deneysel çalışmaların ardından, çarpıtılmış tahminleri gözlemcilere sunduk; gözlemciler seçici kişinin ne kadar güvenilir göründüğünü derecelendirdi ve yeni katılımcılara ise kendi seçimlerini yapmadan önce önceki bir katılımcının tahminlerini gösterdik. Son adım, çarpıtmaların başka insanları etkileyip etkilemediğini ölçmemize olanak tanıdı.”

• Yalnızca kendi yararına çalışan çarpıtma yayılıyor. Önceki bir katılımcının tahminlerini gören katılımcıların selfish (bencil) seçeneği seçme oranı (N = 849). Tahminler ya (i) hiçbir çarpıtma içermiyor, (ii) her iki seçeneği de küçümsüyor, (iii) toplumsal yarar sağlayan seçeneği önyoruyor ya da (iv) selfish seçeneği önyoruyordu. Yalnızca kendi yararına çalışan tahminler bencil seçimleri artırdı. Hata çubukları %95 güven aralıklarını gösterir. Kaynak: Vollberg & Gross, Nature Human Behaviour (2026), CC BY 4.0.

• Bencil ve toplumsal yarar sağlayan seçiciler zıt yönlerde çarpıtma yapar. Katılımcıların, bencil ve toplumsal yarar sağlayan seçenek için diğer kişinin elde edeceği kazanımı, olası aralığın ortasının sapmaları olarak gösterdiği tahminler (N = 981). Bencil seçiciler iki sonucu birbirine daha yakın bildirdi; toplumsal yarar sağlayan seçiciler ise toplumsal yarar sağlayan seçeneği daha kârlı olarak niteledi ve aynı zamanda reddedilen seçeneği de övdü. Kendi ile diğer kişinin kazancı arasında çatışma yaşamayan nötr seçiciler bir referans görevi görür. Hata çubukları %95 güven aralıklarını gösterir. Kaynak: Vollberg & Gross, Nature Human Behaviour (2026), CC BY 4.0.

Vollberg ve Gross’ın bulgularına göre hem bencil hem de toplumsal yarar sağlayan seçiciler, kararlarının sonucunu kendilerini daha iyi gösterir biçimde tanımlamaya eğilimli. Bencil seçimi yapan kişiler, diğer kişi için kazancı abartırken alternatifin kazancını küçümsedi; böylece iki seçeneği birbirine benzer, kendi seçimini ise başkaları için daha az maliyetli gösterdi.

Bu arada, prososyal seçimi yapan kişiler, kararlarının diğer kişi için ne kadar daha iyi olduğunu abartma eğilimindeydi. Bazı durumlarda, reddettikleri seçim altında diğer kişinin alacağı tahmini de şişirerek bağıl fedakârlıklarını daha büyük gösteriyorlardı.

“İnsanların zaten yaptıkları seçimleri meşrulaştırma biçimlerini belgelediğimizi düşünebilirsiniz,” dedi Vollberg. “Ancak bu çarpıtmalar, insanlar seçmeden önce de ortaya çıktı ve zorunlu seçim durumunda, zorunlu seçtikleri şey yerine özgürce seçecekleri şeyi yansıttılar.”

Araştırmacılar ayrıca, belirsiz ödül katılımcılarınkine, başkasınınkine değil de kendi sonuçlarına karşılık geldiğinde, seçimlerinin başkaları için bildirdikleri çarpıtmaları yansıtmadığını buldu. Bu, çift standart işareti veriyor. Ayrı bir deneyde, gözlemlenen çarpıtma örüntüleri, katılımcıların tahminlerinin deneyin gerçek sonuçları olduğu söylenen gözlemciler için seçicileri daha güvenilir gösterir görünüyordu.

İnsan davranışını anlama konusunda olası çıkarımlar

Bu çalışma, davranışsal bilim müdahalelerini yönlendirebilecek içgörüler sunuyor. Örneğin, ekibin bulguları, iklim eylemi, tüketim, dış yardım veya sosyal refah konusundaki anlaşmazlıkların yalnızca farklı değerlerden değil, aynı zamanda insanların bir konunun sonuçlarına dair yorumlarından da kaynaklanabileceğini gösteriyor.

“Bu anlaşmazlıklar, insanların farklı sonuçlara nasıl değer verdiklerinden değil, yalnızca sonuçları nasıl yorumladıklarından da kaynaklanabilir,” dedi Vollberg. “Deneylerimiz bilinçli olarak soyut ve katılımcılarımızın çoğu ABD merkezli olduğundan, bu çarpıtmaların belirli alanlarda ve diğer kültürlerde tam olarak nasıl ortaya çıktığı henüz görülecek. Açık sorularından biri, yalnızca bencillere hizmet eden çarpıtmanın neden yayıldığıdır.”

Bencillere hizmet eden çarpıtmanın neden yayıldığına dair olası bir açıklama, insanların davranışlarını değiştirmelerini teşvik eden açıklamalardan, zaten yapmak istediklerini destekleyen açıklamaları kabul etmenin daha kolay olmasıdır. Örneğin, “bir uçak yolculuğunun hiçbir etkisi yoktur” gibi bir açıklama, dinleyiciden davranışlarını değiştirmesini gerektirmez. Bu, dolaylı olarak bağış yapmanın doğru şey olduğunu ima eden “bağışın çok iyi yaptığı” açıklamasını kabul etmekten daha kolay olabilir. Bu hipotez gelecekteki çalışmalarda test edilebilir.

“Bu açıdan bakıldığında, konu her tür çarpıtmanın ne kadar ikna edici olduğundan çok, ona uymanın ne kadar maliyetli olacağıdır,” diye ek Vollberg.

“Bunun ötesinde, çarpıtmaları ve bulaşmalarını tüketim ve bağış gibi uygulamlı ortamlarda, daha çeşitli örneklemelerle test etmek ve güvenilirlik ötesinde sosyal yargıları incelemek istiyoruz. Kritik olan, asimetri neden var olduğunu anlamaktır; bu aynı zamanda müdahalenin nerede yapılabileceğini de gösterecektir.”

Sizin için yazarımız Ingrid Fadelli yazmış, Sadie Harley düzenlemiş ve Robert Egan doğrulamış ve gözden geçirmiş—bu makale özenli insan emeğinin bir sonucudur. Bağımsız bilim gazeteciliğini canlı tutmamız için sizin gibi okuyucularımıza dayanıyoruz.
Bu raporlama sizin için önemliyse, lütfen bir bağış (özellikle aylık) düşünün. Teşekkürümüz olarak reklamsız bir hesap alacaksınız.

Marius C. Vollberg et al., Selfish and prosocial individuals both distort their actions’ impact, but selfish distortions can be more contagious, Nature Human Behaviour (2026). DOI: 10.1038/s41562-026-02585-3.

Dergi bilgileri:
Nature Human Behaviour

Bu hikâyenin ardındaki kim?

Bağımsız muhabir. BSc Psikoloji ve MA Uluslararası Habercilik. 2018’den beri yapay zekâ, robotik, nörobilim ve astrofizik konularını kapsıyor.
Profilin tamamı →

BSc Yaşam Bilimleri ve Ekoloji. İlaç sanayiinde deneyimi olan mikrobiyoloji laboratuvarı geçmişi. Petrol, gaz ve yenilenebilir enerji sektörlerinde haberler.
Profilin tamamı →

Matematiksel biyomide lisans, yaratıcı yazımdan yüksek lisans. Bilim ve dil hakkında özgün bakış açılarına sahip, geniş bir coğrafyaya yolculuk etmiş.
Profilin tamamı →

© 2026 Science X Network

Atıf

:
İster bencillik ister cömertlik etkimizi nasıl gördüğümüzü bozar, ancak bencillik görünüşü daha bulaşıcı (2026, 26 Ekim)
26 Ekim 2026’da geri alındı
bu bağlantıdan https://phys.org/news/2026-10-selfishness-generosity-distort-impact-selfish.html

Bu belge telif hakkına tabidir. Özel çalışma veya araştırma amacıyla yapılan adil kullanış haricinde, içeriğin hiçbir kısmı yazılı izin olmadan çoğaltılamaz. İçerik yalnızca bilgi amaçlı sunulmaktadır.