Antarktika Kayaları Buzul Tarihinin Eksik Bir Bölümünü Ortaya Çıkarıyor

Kaynak: Биљана, Pexels

Antarktika’nın buzulları, uydu, hava istasyonları veya kameralar bu dönüşümleri kaydetmeden çok önce değişiyordu ve geride izler bırakıyordu. Batı Antarktika Yarımadası’ndaki Marguerite Körfezi boyunca, kayalar ve molozdan oluşan sıralar eski buzul kenarlarını işaret ediyor. Onlarca yıldır bilim insanları bu sıraların ne zaman oluştuğuna dair doğrudan kanıt bulamıyordu.

Şimdi araştırmacılar bunlardan bazılarının tarihini belirleyerek bölgenin buzul tarihindeki kritik bir boşluğu doldurdu. Çalışma, bölgenin en büyük körfezi olan Marguerite Körfezi’nde, son Neoglasyal morainlerinin—including Little Ice Age moraines—in yüzeyde açığa çıkma yaşlarını veren ilk doğrudan çalışmayı sunuyor. Bilim insanları, Horseshoe Adındaki Shoesmith Buzulundaki bir moraini 496 ± 79 yıl önceye tarihlendirdi ve oluşumunu Soğuk Çağ döneminde yerleştirdi.

“Bu sıralar, buzulun oluşturduğu antik sınırlara benziyor. Kayaların ne zaman açığa çıktığını belirlemek, doğrudan gözlemlerden önceki geçmiş buzul konumlarını haritalandırmamızı sağlıyor. Marguerite Körfezi, bu tarihsel bulmacanın eksik bir parçasıydı,” diye açıkladı İstanbul Teknik Üniversitesi Eurasia Yerbilimleri Enstitüsü’nden Profesör Attila Çiner.

Antarktika’nın buzul zaman çizelgesinde eksik bir dönem

Bilim insanları, bölgeyi kaplayan büyük buz tabakalarının yaşadıktan sonra Marguerite Körfezi’nden buzulun çok daha eski geri çekilmesine dair kapsamlı bilgiye sahip. Ancak son birkaç bin yılda yaşanan olayları anlama sınırlı kalmaya devam ediyor. Kritik bir dönem, yaklaşık 4.000 yıl önce başlayan ve yaklaşık 200 yıl önce sonlanan bir soğuma evresi olan Neoglasyal’dır. Son kısmı, esas olarak Kuzey Yarımada kayıtlarında belgelenen ve A.D. 1300 ile 1850 arasında tarihlendirilen Soğuk Çağ ile örtüşüyor.

Önceki çalışmalar, Antarktika Yarımadasının bazı bölgelerinde bu dönemde buzulların ilerlediğini gösteren göl ve deniz çökeltileri, yükselmiş kumsallar, gömü moss’lar ve buzul arazi biçimleriyle destekleniyor. Araştırmacılar aynı zamanda yarımada çevresindeki buzul hareketlerini Küçük Buz Çağına tarihlendirmiş. Ancak Marguerite Bay, hâlâ keşfedilmemiş bir alan. Aktif buzulların yakınında iyi korunmuş moraynları var, ancak bu çalışmadan önce Neobuzul dönemi buzul birikintileri için herhangi bir tarihlendirme verisi yoktu.

Bu araştırma, Antarktika’daki Küçük Buz Çağını kesin olarak tespit ettiğini iddia etmiyor; bunun yerine, bu yakın iklim döneminde buzulların oraya ne zaman ilerlediğini gösteren doğrudan tarihlendirilmiş moraynlar sağlayarak eksik bir parçayı sunuyor.

Buzulları saat olarak kullanma

Araştırmacılar, üç buzula ait moraynları inceledi: Horseshoe Island’daki Shoesmith ve Erinç ile yakındaki Calmette Yarımadasındaki Erol Buzulu. Bir morayn, hareket eden buzu tarafından biriktirilen veya itilen kaya ve çökeltilerden oluşan bir sıradır. Bzul geri çekilip bu kayaları ortaya çıkardığında, koz ışınları tarafından üretilen eser miktarda berilyum-10 biriktirmeye başlar. Bu izotop ölçülerek, bilim insanları bir kaya yüzeyinin ne kadar süredir maruz kaldığını belirleyebilir.

En net kayıt, Shoesmith Moraynından geldi. Daha eski jeolojik sinyaller içeren örnekler çıkarıldıktan sonra, araştırmacılar 496 ± 79 yaşında bir tahmin yürüttü. Bu, moraynın Küçük Buz Çağında, Neobuzul döneminin sonunda kararladığını gösteriyor. Bu bulgu, Antarktika Yarımadasından gelen daha geniş kanıtlarla uyumlu.

Diğer jeolojik ve biyolojik verileri kullanan önceki çalışmalar benzer dönemlerde buzul ilerlemelerini de tespit etti. Örneğin, çalışma alanından 50 kilometreden (31 mil) az uzaklıktaki Rothera Point yakınlarında bir ilerleme, Shoesmith Bzulunun ilerlemesiyle aynı zamanlarda gerçekleşti. Bu kayıtlar bir araya geldiğinde, Küçük Buz Çağının Antarktika Yarımadasının batısındaki bazı bölgelerde buzul genişlemesinin önemli bir aşaması olduğu fikrini destekliyor; ancak bireysel buzulların zamanlaması ve davranışları değişkendi.

Her Antarktika kayası basit bir hikâye anlatmaz

Diğer iki buzul da, Antarktika’nın yakın tarihinin yeniden inşa edilmesinin neden zor olabileceğini gösteriyor. Erinç Moreni’nden alınan kayalar daha geniş bir yaş aralığı gösterdi. Araştırmacılar çeşitli açıklamaları değerlendirdi ve 1.163 ± 403 yıllık bir yaşı öne sürdü; bu, daha erken bir geç Neojen buzul ilerleyişini işaret ediyor. Mevcut buzula birkaç metre mesafedeki, tarihlenmemiş yakın bir sırt, Küçük Buz Çağı sırasında oluşmuş olabilir, ancak bu bağlantı hâlâ kesin değil.

Erol Buzul’unda örneklenen üç kayalık, kayaların önceki maruz kalmadan kalan berilyum-10’u içermesi nedeniyle morenden önemli ölçüde daha eski göründü; yaşlar yaklaşık 2.000’den neredeyse 10.000 yıla kadar değişiyordu. Bu, bir kayanın kendisinin bulunduğu buzul sırtından daha eski olabileceğini gösteriyor. Durumu netleştiren ek kanıtlar da bulundu: Erol Moreni’nin bazı kısımları, önceden tarihlenmiş yükselti plajlarının üzerinde yer alıyor; bu da buzulun bu plajlar oluşktan sonra ilerlemiş olması gerektiğini ve dolayısıyla Küçük Buz Çağı ile bağlantısını destekliyor.

“Antarktika kayaları, bir buzul onları taşıdığında jeolojik saatlerini her zaman sıfıra döndürmez. Bazen daha eski bir geçmişiyle birlikte getirirler. Bu yüzden tarihleri çevrelerindeki araziyle birlikte yorumlamamız gerekiyor,” diye açıkladı Çiner.

Küçük sırtlar, çok daha büyük bir iklim hikâyesi

Bu bulgulardan biri, bu eski buzul sınırlarının günümüzdeki konımlarıyla ilgilidir. Araştırmacılar, Küçük Buz Çağı’nın buzul konımlarıyla ilişkilendirilen iç moren sırtlarının, çoğu zaman günümüz buzul önlerinden yalnızca yaklaşık 25–50 metre (82–164 feet) uzakta olduğunu belirtiyor. Bu, son on yıllarda Antarktika Yarımdağı’nda gözlemlenen önemli ısınmaya rağmen bir dereceye kadar yerel istikrar olduğunu ima ediyor olabilir. Ancak bu, buzulların gelecekteki değişikliklere karşı bağışık olduğu anlamına gelmiyor.

Araştırmacılar, devam eden ısınma ve kar yağışındaki değişimlerin bu buz kütlelerini önümüzdeki yıllarda nasıl etkileyebileceğine dair net bir resim oluşturmak için daha fazla çalışmaya ihtiyaç olduğunu vurguluyor. Marguerite Körfezi çevresindeki sayısız başka tarihlenmemiş morain ve göl, kaydı genişleterek ek ipuçları sağlayabilir. Sonuç olarak çalışma, yalnızca bir Antarktika kayalık sırtının tarihlenmesinden çok daha öndeiyor. Modern uydu teknolojisi bilim insanlarına Antarktika’daki değişimleri daha ayrıntılı biçimde izlemeyi sağlarken, morainler anlayışımızı ölçüm araçlarının varlığından önceki döneme kadar geriye taşıyabilir.

“Uydular Antarktika buzullarının güncel durumunu ortaya koyarken, arazi manzarası geçmiş etkinliklerini kaydediyor. Daha eski buzul sınırlarını tarilemek, Antarktika buzularının iklim değişikliğine tepkilerini anlama zaman çizgimizi genişletiyor,” dedi Çiner.

Attila Çiner ve ark., Tracing the peak of Neoglacial cooling on the Western Antarctic Peninsula: The Little Ice Age moraines of Marguerite Bay, Quaternary Science Reviews (2025). DOI: 10.1016/j.quascirev.2025.109641

Dergi bilgileri:
Quaternary Science Reviews

buzullaşma
berilyum izotop analizi

Havza:
Istanbul Technical University

Bu hikayenin ardındaki kimler?

BA sanat tarihi, MA malzeme kültürü. Eski müze editörü, paramedik ve organ nakil koordinatörü. 2021’den beri Science X için düzenleme.

Full profile →

Matematiksel biyoloji lisansı, yaratıcı yazılma yüksek lisansı. Bilim ve dil hakkında özgün bakış açılarıyla geniş çapta seyahat etmiş.

Full profile →

Alıntı

Antarktika kayaları, buzul tarihinin eksik bir bölümünü ortaya çıkarıyor (27 Ekim 2026)
27 Ekim 2026’da
https://phys.org/news/2026-10-antarctic-reveal-chapter-glacier-history.html adresinden

Bu belge telif hakkına tabidir. Özel çalışma veya araştırma amacıyla yapılan adil kullanım dışında,
içerik yalnızca bilgi amaçlı sağlanmaktadır. Yazılı izinsiz hiçbir bölümü çoğaltmak yasaktır.