Amerika Birleşik Devletleri’nin kayıtlı en yaşlı vatandaşı ve dünyanın ikinci en yaşlı kişisi Naomi Whitehead, 116. doğum gününü kutladı. 1910 yılında dünyaya gelen Whitehead, kayıtlı tarihte bu yaşa ulaşan 33. kişi olma özelliğini taşırken, 1910’da doğan ve hayatta kalan son Amerikalı olarak dikkatleri üzerine çekiyor.
Whitehead’in bu yaşa ulaşması, bilim insanlarının uzun ömür konusundaki anlayışını da yeniden şekillendiren araştırmalarla paralel bir konuma oturuyor. Onu 116 yaşına taşıyan faktörlerin başında gelen genetik miras, son yıllarda giderek daha net biçimde ortaya konuyor.
Uzun Ömürün Arkasındaki Genetik Etkenler
Whitehead, bilim insanlarının DNA‘nın yapısını anlamadan çok önce dünyaya geldi. Doğduğu dönemde bilim insanları DNA’nın çift sarmal (double helix) yapısına sahip olduğunu ya da kalıtsal genetik bilgi taşıdığını bilmiyordu; insanlarda kaç kromozom bulunduğunu bile tespit etmiş değillerdi.
2026 yılında durum tamamen değişti. Genlerin sağlığımızı ve uzun ömürümüzü şekillendirdiği biliniyor. Üstelik ortaya çıkan araştırmalar, doğduğumuz genlerin yaşam boyundaki değişkenliğin yüzde 50’sine kadarını açıklayabileceğini gösteriyor. Bu oran, önceki tahminlerden belirgin biçimde yüksek.
Bu bulgular, üç İskandinav ikiz kohortundan bir yüzyıldan fazla süren verilerin birleştirilmesiyle ortaya çıkarıldı. Araştırmacılar, uzun ömürün kalıtsallığına dair güncel tahminlerin çok düşük olduğunu saptadı. Önceki tahminler, genlerin 80’li yaşların sonuna kadar hayatta kalma farklarının ancak yüzde 20 ile 25’ini açıkladığını öne sürüyordu.
Ancak yeni kanıtlar, kazaya bağlı ölümler, enfeksiyon veya şiddet kaynaklı ölümler dışarıda tutulduğunda, genlerin insan uzun ömürü üzerindeki etkisinin neredeyse ikiye katlandığını gösteriyor.
Yüksek Yaşlılarda Genlerin Artan Rolü
Bazı araştırmacılar bu sonuçları tartıştı; enfeksiyon kaynaklı ölümlerin de kalıtsal olabileceğini savundu. Yine de genel olarak kanıtlar, genlerin kişi 90’lı, 100’lü ve 110’lu yaşlara girdikçe yaşam boyu üzerindeki rolünün giderek büyüdüğünü ortaya koyuyor.
Daha geçen yıl, 110 yaşını aşanların yalnızca 100 yaşını aşanlara göre Alzheimer’a karşı daha güçlü genetik koruma gösterdiği bir araştırmayla ortaya konmuştu.
Bu arada genomlarımız geleceği gösteren toplar değil. Söz konusu popülasyon çalışmalar ve bir bireyin genlerinin yaşam boyunu nasıl etkileyeceğini söylemek mümkün değil. İşte bilim insanları, 100 yaşını aşanlar ve 110 yaşını aşanlar (süper-santenyarlar) arasında uzun ömür işaretlerini arıyor.
2025 yılında dünyanın en yaşlılarından biri üzerinde yapılan bir araştırmada, olağanüstü genç bir genomla karşılaşıldı. 2024’te hayatını kaybeden Maria Branyas, araştırma için kan, tükürük, idrar ve dışkı örneklerini gönüllü olarak sağladı.
Yaşına göre üstün kalp-damar sağlığına ve çok düşük iltihaplanma (enflamasyon) seviyelerine sahipti. Aynı zamanda uzun ömürle, bağışıklık fonksiyonuyla ve sağlıklı kalp ve beyinle ilişkilendirilen nadir genetik varyantlara sahipti. Hatta bağışıklık sistemi ve bağırsak mikrobiyotası, onlarca yaş daha genç insanlarındakine benziyordu.
Bu bulgular, insan yaşlanma biyolojisine taze bir bakış sunuyor ve sağlıklı yaşlanma için biyomarkerlar ile yaşam boyunun artırılmasına yönelik potansiyel stratejiler öneriyor.
Araştırmayı Yapan Ekip
Whitehead’in de olağanüstü genç görünümlü bir genoma sahip olup olmadığı bilinmiyor. Babası 90’lı yaşlarında yaşadı ve onun faydalı varyantlarından bazılarının aktarılmış olması mümkün. Yine de her nesilde aktarılan DNA’ın özel karışımı oldukça değişebilir; potansiyel yaşam boyu da.
Ailede Uzun Ömür ve Yaşam Tarzının Etkisi
Son dönemde yapılan bir araştırmaya göre, santenyarların (100 yaşını aşanlar) çocuklarının, belirli bir yaşta yüksek tansiyon riski yüzde 32 daha düşük. Ayrıca kalp-damar hastalığı riski yüzde 33, ölüm riski ise yüzde 42 daha düşük.
110. doğum günü itibarıyla Whitehead’in 12 torunu, 28 toroganı, 49 büyük toroganı ve üç de büyük büyük toroganı bulunuyor. Ortalama olarak torunlarının DNA’sının yaklaşık dörtte birini taşıması beklenirken, büyük büyük toroganları ancak yüzde 3’ünden biraz fazlasını taşıyor.
Bunlardan biri şanslı çıkıp tüm en iyi genlerinin karışımını als bile, bu onların mutlaka aynı kadar yaşayacağı anlamına gelmiyor. Genler kader değil. Uzun yaşama oddsunu iyileştirebilirler ama bu sonucu garanti edemezler.
Yaşam tarzı seçimleri ve kişinin kontrolü dışında gelişen dış faktörler bu avantajları anında zayea edebilir. Branyas örneğinde olduğu gibi, sosyal ve fiziksel olarak aktif bir yaşam, Akdeniz diyeti ile geçirdi. Alkol içmedi ve tütün kullanmadı. Whitehead de öyle.
100 yaşını aşan insanların, daha yaşlı ve orta yaşlı katılımcılarla karşılaştırıldığında kanlarında yağ asitleri, yağ alkolü ve diğer ana metabolitlerin daha düşük seviyelerinde bulunduğu görülüyor. Ancak bunun sağlıklı yaşam tarzı seçimlerinden, iyi genlerden ya da ikisinden de mi kaynaklandığı belirsiz.
Bir tek insan ömrü içinde, dünyanın genetik kalıtsallık konusundaki bilgisi, DNA hakkında neredeyse hiçbir şey bilmekten; onu kopyalamaya, dizileştirmeye, kesmeye ve düzenlemeye kadar ilerledi. Santenyarların ve süper-santenyarların yaşamı, hâlâ eksik olan bazı sırları ortaya çıkarabilir.
Bu makale Fiona MacDonald tarafından doğrulandı ve Fiona MacDonald tarafından düzenlendi. Sürecimize gurur duysak da yalnızca insanız. Bir hata fark ederseniz, lütfen bize bildirin.
İlk yorumu siz yazın
Fikrinizi bir kaynak, soru veya yapıcı karşı görüşle geliştirin.