Bilinç Kaynağını Beynin Yanlış Bölgesinde Aramış Olabiliriz

Gözlerinizi kapatıp kulaklarınızı tırsanız, dünyanın büyük bir kısmı kaybolmuş gibi hissedebilir – ancak siz yine de tamamen oradasınızdır, kendi zihninizdesiniz.

Kendi deneyiminize dair bu farkındalık, bizi insan yapan şeyin temel bileşenlerinden biri olarak görülüyor – bilinçli bir varlık olmak, yani saf tepkilerle yönlendirilen bir organizma olmak ne demektir.

İnsanlığın en derin yanıtlanmamış sorunlarından biri: Bu bilinç nereden geliyor? Nasıl evrimleşti? Ve bu dünyamızda, kendi bireysel deneyimlerine dair benzer bir farkındalığa sahip başka kaç varlık daha var?

Geleneksel olarak nörobilim, beynin katlantılı ve yumuşak dış katmanı olan korteksi, öznel deneyimimizin kaynağı olduğu düşünülen o meşhur “bilinç merkezinde” görür.

Ama bilinçnin gerçek kaynağı, çok daha derin ve çok daha eski bir yerde mi?

Bu soru, Kudüs İbrani Üniversitesi’nden nörobilimci Marshall Devor ile Harvard Tıp Fakültesi’nden Mark Baron’un yeni makalesinin temelini oluşturuyor; makalede, kendimize dair hissi yanlış bir yerde aramış olabileceğimizi savunuyorlar.

Bilinç, savları işaret ettiği gibi beyinsapında ortaya çıkıyorsa, belki de kökeni beklediğimizden biraz daha az insani olabilir.

Avustryalı fizikçi Ernst Mach’ın gözleriyle dünyaya bakışı, bilinçli olmanın birinci kişi deneyimini araştıran 1886 tarihli bir illüstrasyon. (Ernst Mach, 1886)

Korteks, dünyayı deneyimleme biçimimizde inkâr edilemez kritik bir rol oynar. Duyu organlarımızın sürekli topladığı duyusal bilginin büyük bir kısmını beynin işlediği yer burasıdır ve bu da bize çevremizdeki dünyayı anlamamıza yardımcı olur.

Ancak bilgi işlemekle, onu bilinçli biçimde deneyimlemek aynı şey değildir – zira duyu organlarımız, deneyimleyebileceğimizden çok daha fazla bilgi alır.

Devor ve Baron’a göre, deneyimin başladığı yer korteks olmayabilir.

Savlarına göre, başlıca ipuçlarından biri acıdır.

Çiğnemeyecek kadar sıcak bir ocağa dokunduğunuzu hayal edin. Henüz bunun farkında bile olmadan sinir sisteminiz yanıcı sıcağı algılar ve elinizi çekersiniz. Ancak ancak o zaman, bir yanık uyarısı veren acıyı hissetmeye başlarsınız.

Zarar görme ile acı hissetme arasında çok net bir ayrım vardır: İlki nociception (acı verici uyarı), nesnel olarak ölçülebilir. Oysa acıyı hissetmek son derece öznel bir deneyimdir ve beynimizdeki kaynağı hâlâ yanıtını bulamayan bir sorudur.

Dinleme, görme ya da koklama gibi duyular, beyinde iyi tanımlanmış işleme bölgelerine sahiptir. Acı ise böyle değildir; Devor ve Baron bunun daha temel bir kaynağa işaret ettiğini savunuyor.

Beyin taramaları, acıyla ilişkili aktivite örüntülerini (üst sıra), dokunma, dinleme ve görme ile birlikte ortaya koyar. Acının örüntüsü diğerlerine oldukça benzer; ancak onlardan farklı olarak acının kortekste tek başına ayrılmış bir işleme bölgesi yoktur. (Mouraux ve Iannetti, Brain , 2018)

Acı ile diğer duyusal deneyimler arasında öyle başka tuhaf bir fark daha var.

Bilim insanları kortekste duyularla ilişkili bölgeleri uyardıklarında, duyusal deneyimleri yeniden üretebilirler – örneğin, ne ışık ne de sesin olmadığı yerde beliren hayalet ışıklar ve sesler gibi.

Bu tür uyarılar ise nadiren acı üretir – beyinin acıyı işlemeye normalde dahil olduğu bölgelerde bile.

Bu durum, araştırmacıların belirttiği kadarıyla, kortekstin acıya ilişkin bilgiyi işlerken, asıl deneyimin acının başka bir yerden kaynaklandığını akla getiriyor.

Başka yer olarak öne sürdükleri şey ise, beyin sapı olabilir – beynin tabanındaki beyincikle omuriliği birbirine bağlayan sap benzeri yapı.

Bu, omurgalıların beyninin evrimsel açıdan en eski yapılarından biridir ve omurgalıların geniş bir kesiminde paylaşılan bir mimariye sahiptir. Karmaşık korteks evrimleşmeden çok önce, beyin sapının erken biçimleri hayvanların temel işlevlerini düzenlemelerine yardımcı oluyordu.

Günümüzde beyin sapı, solunum, kalp atış hızı ve uyku döngüleri gibi süreçleri düzenlemeye yardımcı olur. Ve beyin sapı hasarı kötü bir işaret—sersem korteks büyük ölçüde sağlam olsa bile, bir kişinin bilincini kaybetmesine veya koma durumuna düşmesine yol açabilir.

Geleneksel olarak bu, beyin sapının bizi bilinçli tutmaya yardımcı olduğu, bilinçin kendisinin kaynağı olmadığı şeklinde yorumlanmıştır.

Devor’un laboratuvarından önceki çalışmalarda, bilim insanları sıçanların beyin sapının belirli bir bölgesine çok az miktarda anestezik ilaç enjekte etmiş ve bu, olağanüstü küçük dozların söz konusu olmasına rağmen, hayvanları derin bir tepkisizlik durumuna getirmiştir—genel anesteziye benzer bir durum.

Bu, beyin sapının bizi uyanık tutmadaki rolünü gösteren ikna edici bir kanıttır; ancak Devor ve Baron, rolünün çok daha temel olabileceğini savunuyor.

En ilginc kanıtlardan bazılarının, sersem korteksleri ciddi şekilde hasar görmüş veya büyük ölçüde eksik olan insanlar ve hayvanlardan geldiğini öne sürüyorlar.

Nadir vakalarda, beynin sersem kısmının büyük bir bölümünün eksik olduğu hidransefali adı verilen bir durumla doğan çocuklar, belirli bir bilinç düzeyini işaret eden davranışlar sergilemiştir.

Tanışık insanlara tepki verebilir, tercihler gösterebilir ve sevinç veya acı ile tutarlı şekillerde dünyaya tepki verebilirler.

Benzer şekilde, sersem korteksleri cerrahi olarak çıkarılan hayvanlar üzerinde yapılan deneyler, bazılarının acıya yönelik, duygusal bir bileşeni ima eden tepkiler dahil olmak üzere şaşırtıcı derecede karmaşık davranışlar sergileyebileceğini ortaya koymuştur.

Bunların hiçbiri, bu bireylerin veya hayvanların dünyayı bilinçli bir şekilde deneyimlediğini kanıtlamaz. Yalnızca davranış, öznel bir deneyimi ortaya koyamaz.

Ancak bu, en azından temel bir bilinç biçiminin, bilinçle geleneksel olarak ilişkilendirilen karmaşık korteks makinesi olmadan var olabileceği ihtimalini gündeme getiriyor.

Devor ve Baron, beynin her iki bölümünün de bilinçli deneyime katkıda bulunduğunu öne sürüyor. Modellerinde, beyin sapı bilinçli olmanın temel deneyimini sağlarken, sersem korteks bu deneyimi dolduran bilgileri işler.

“Beyinsapında hayal ettiğimiz hesaplama kesinlikle biyolojik ve nispeten basit, ‘ilkel’ bir hesaplama,” araştırmacılar makalelerinde yazıyor.

“Sağladığı şey, çoğunlukla kortekste yürütülen karmaşık, bilinçsiz hesaplamalara bir nevi bir ‘tadı’, bir ‘varoluşu’, öznel bir ‘hissi’ katmak; tıpkı gri tonlu bir görüntüye eklenen renk gibi.”

İki klasik optik yanılsama, bilinçli algımızın aynı görsel bilginin farklı yorumları arasında nasıl değişebileceğini gösterir. Görüntünün kendisi tam olarak aynı kaldığında bile ne gördüğümüz değişebilir. (Devor ve Baron, The Neuroscientist, 2026)

Korteks bize çevremizi yorumlama, anılara başvurma, olasılıkları hayal etme ve kendi düşüncelerimiz üzerine düşünme imkanı tanır. Ancak bu şeyleri deneyimleyen biri olmanın ardında yatan duygu, araştırmacıların önerdiği gibi, beyinde çok daha derinlerde bir yerlerde köken alabilir.

Bu da kaçınılmaz olarak şu fikre yol açar: Bilinç temelleri böyle eski bir beyin bölgesinde yatıyorsa, öznel deneyim kapasitesi bir zamanlar sandığımızdan çok daha yaygın biçimde hayvanlar alemine yayılmış olabilir.

Ancak bu, diğer hayvanların dünyayı insanların yaptığı şekilde deneyimlediği anlamına gelmez.

Karmaşık korteksimiz, o eski temeller üzerine inşa ederek daha zengin ve daha karmaşık bir şey üretiyor olabilir – hesaplama parçalarının toplamından daha fazlası olan bir bilinçli deneyim.

Araştırma The Neuroscientist dergisinde yayımlandı.

Bu makale Rebecca Dyer tarafından doğrulandı ve Rebecca Dyer tarafından düzenlendi. Sürecimize gurur duysak da, yine de yalnızca insanız. Bir hata fark ederseniz, lütfen bize bildirin.