100 Milyon Yıllık Gizli Volkanik Sistem Keşfedildi

Dağ sıraları, Dünya’nın uzak geçmişine dair değerli kayıtlar içerir; yok olmuş okyanusların, yer değiştirmiş kıtaların ve milyonlarca yılda gezegeni dönüştüren jeolojik süreçlerin izlerini korur. Ancak bu kayıtlar, daha sonraki tektonik etkinlik, aşınma ve gömülü çökelti katmanlarının çok daha eski olaylara dair kanıtları gizlemesi nedeniyle genellikle yorumlanması zor olur.

Istanbul Teknik Üniversitesi (İTÜ) önderliğinde uluslararası bir ekip, daha önce tanınmayan, kadim bir kıta magmatik kavisinin kalıntılarını tespit etti. Azerbaycan Kıta Magmatik Kavis olarak adlandırılan sistem, günümüzde Arap-Eurası çarpışma bölgesinin bir parçasını oluşturan bir bölgede Geç Krete döneminde oluştu.

Geoscience Frontiers‘de yayımlanan araştırma, volkanik sistemin yaklaşık 101 ile 97 milyon yıl önce, kadim Neo-Tetis Okyanusu büyük jeolojik değişimler geçirirken aktif olduğunu gösteriyor. Zaman içinde tektonik deformasyon, aşınma, çökelti havzalarının altına gömülme ve Eosen döneminde yaşanan daha genç bir volkanik etkinlik, varlığına dair kanıtların büyük kısmını örttü.

Kadim Kayalar Kayıp Bir Volkanik Sistemi Ortaya Çıkarıyor

Bu görmezden gelinen Dünya tarihi bölümünü yeniden inşa etmek için araştırmacılar, kuzeybatı İran’daki birden fazla konumdan toplanan volkanik ve plutonik kayaları inceledi. Araştırmaların büyük kısmı, Siah Cheshmeh-Khoy-Misho-Tabriz Fayı boyunca oluşan kayalara odaklandı.

Ekip, kayaların ne zaman oluştuğunu ve orijinal materyallerinin nereden geldiğini belirlemek için birkaç gelişmiş teknik kullandı. Bunlar, yaşlarını belirlemek için zirkon U-Pb jeokronolojisi, kaynaklarını araştırmak için Hf izotop analizleri ve kimyasal bileşimlerini incelemek için tüm kaya geoşimisi yer aldı.

Bir araya getirilen sonuçlar, kıta kavis magmatizmiyle tutarlı imzalar ortaya koydu; bu jeolojik süreç, bir tektonik levhanın diğerinin altına dalmasıyla gerçekleşir ve magma, üstteki kıta kabuğu üzerinden yükselir.

Çalışmanın sorumlu yazarı İstanbul Teknik Üniversitesi’nden Dr. Ali Mohammadi şunları açıkladı: “Bu çalışma, Kuzeybatı İran’ın magmatik tarihinin daha önce varsayılandan daha karmaşık olduğunu gösteriyor. Jeokronolojik, izotopik ve jeokimyasal kanıtları bir araya getirerek, daha sonraki tektonik süreçler tarafından örtülen Geç Kreta Dönü’nde bir kıta yayı tespit ettik.”

Uluslararası araştırma ekibi ayrıca Çin Bilimler Akademisi’ne bağlı Tibet Platosu Araştırmaları Enstitüsü ve Xinjiang Ekoloji ve Coğrafya Enstitüsü; İsviçre’de Zürih Federal Teknoloji Enstitüsü (ETH Zurich); Türkiye’de Karadeniz Teknik Üniversitesi ve İran’da Damghan Üniversitesi’nden bilim insanlarını da kapsadı.

İran’ın Jeolojik Tarihinin Eksik Bir Parçası

İran’ın eski magmatik etkinliğine dair önceki yeniden yapılandırmalar büyük ölçüde iki büyük jeolojik özelliğe odaklanmıştı: Sananda-Sirjan Magmatik Yay ve Urumieh-Dokhtar Magmatik Yay.

Yeni tespit edilen Azerbaycan Kıta Magmatik Yay’ı, bu tarihe önemli bir başka parça ekliyor. Tespiti, Kuzeybatı İran’ın Geç Kreta Dönü’nde kıta yayı etkinliğinin ayrı bir evresini yaşadığını ima ediyor ve bölgenin nasıl geliştiğine dair bilim insanlarının anlayışını genişletiyor.

Bulmalar, aynı zamanda Siah Cheshmeh-Khoy-Misho-Tabriz Fayı’nın potansiyel olarak önemli bir rol oynayabileceğine işaret ediyor. Araştırmacılar, bu fayın eski Neo-Tetis Okyanusu sistemiyle bağlantılı büyük bir tektonik sınırı işaret ediyor olabileceğini öne sürüyor.

Bu değişiklikler, yerin iç kısımlarına batan tektonik levhanın çökürken geri çekildiği bir sürec olan levha geri çekilmesini (slab rollback) ve magmatik yayların yeni konumlara göç etmesini içerebiliyor. Böyle hareketler, bu özel magma oluşum evresinin nispeten kısa bir süre sürmesinin nedenini açıklamaya yardımcı olabilir.

Eski Bir Okyanusun Kaybolması Hakkında Yeni İpuçları

İran’ın ötesinde, bu keşif Dünya’nın jeolojik tarihinin muazzam zaman dilimleri boyunca nasıl gizlenebileceğine dair daha geniş bir ders veriyor.

Küresel magmatik kavisler her zaman kesintisiz, kolayca tanınabilir oluşumlar olarak kalmaz. Tektonik hareketler onları parçalayabilir, aşınma yüzeye çıkmış kayaları yok edebilir ve çökelme geride kalanları gömebilir. Sonradan gerçekleşen volkanik etkinlik bu kaydı daha da karmaşıklaştırarak eski sistemlerin tespitini özellikle zorlaştırır.

Azerbaytan Kıta Magmatik Kavis’i, Kireçtaşı’nın son döneminin kuzeybatı İran ve daha büyük Neo-Tetis bölgesindeki evrimini anlamaya yönelik yeni kanıtlar sunar. Aynı zamanda araştırmacılara, okyanus kapanması ve kıta çarpışmasının tekrarlayan evreleriyle şekillenmiş bir bölgenin jeolojik modellerini iyileştirmelerinde yardımcı olur.

Eski Neo-Tetis Okyanusu, Doğu Akdeniz, Orta Doğu ve Batı Asya’nın jeolojik gelişiminde önemli bir rol oynamıştır. Son kaybolması, bu bölgelerin günümüz peyzajlarının şekillenmesine katkıda bulunmuştur.