Hastalık Patlaması Yaşayan Maymunların Bireylerinin Bir Kısmı Mikrop Korkusuna Yakalanıyor; Tıpkı İnsanlar Gibi

Bir Japon makyesi
UC San Diego

2020’nin başlarında, insanlar gıdalarını dezenfekte ederken ve Covid-19’dan kaçınmak için el yıkamaya takılırkken, Teksas’taki bazı Japon makyeleri kendi salgınlarını benzer şekillerde yaşıyordu. Koruma alanında ölümcül bir hastalığın yayılmasını deneyimledikten sonra maymunların mikrop korkusu (germofobi) geliştirdiği görüldü.

21 Ekim’de Royal Society Open Science dergisinde yayımlanan bir çalışmada bilim insanları, salgını deneyimlemiş maymunların kirlenmiş görünen gıdalara karşı daha dikkatli hale geldiğini buldu. Bulgular, araştırmacıların iğrenmenin evrimsel kökenlerini belirlemelerine yardımcı olabilir; iğrenme, araştırmacıların “davranışsal bağışıklık sistemi” olarak adlandırdığı —hayvanların patojenlerden kaçınmak için kullandığı stratejilerin bir kümesi— merkezinde yer alır.

“Bunu şimdi, insan dışı primatlarda, onların da aynı olduğunu gösterebiliyoruz,” diyor çalışma ortaklarından Federico Rossano, California San Diego Üniversitesi’nden bir bilişsel bilim insanı, bir açıklamada. “Hastalığın nasıl bulaştiğine dair bir bilgi olmasa bile, başkalarının hastalanıp öldüğünü görmek, potansiyel olarak bir hastalık türüne yol açabilecek davranışlarda bulunma olasılığını değiştiriyor.”

Biliyor musunuz? El yıkama

Cerrahların ellerini yıkama fikri ancak yaklaşık 150 yaşında. O dönemde hastalık mikrop kuramı büyük ölçüde alay konusuyordu.

Çalışma, Teksas’ın güneyindeki Born Free USA Primate Sanctuary’deki Japon makyeleri arasında ortaya çıkan bir simian retrovirüsü (SRV) salgınıyla başladı. SRV, AIDS benzeri bir bağışıklık eksikliğine neden olur ve çizilme ve ısırma yoluyla bulaşır. Bir maymun kirlenmiş vücut sıvıları yoluyla enfekte olduktan sonra hastalık “hızlı bir ilerleme gösterebilir; ilk kez enfekte olduktan yaklaşık üç ila dört hafta sonra ölebilirsiniz,” diyor çalışma ortaklarından Stephan Kaufhold, UC San Diego’dan bir bilişsel ve davranışsal bilim insanı, NPR’den Jonathan Lambert’a.

Sığınak, salgına yanıt olarak maymun gruplarını ayırdı, test etti ve karantinaya aldı. Bu da dört grup oluşturdu: Salgın yaşayan ya da başkalarının hastalanmasını gören üç grup ile salgın yaşamayan bir grup.

Bu deneyimlerin hayvanlar üzerindeki etkisini görmek için araştırmacılar, makaklara nadir bir ikram olan iki tabak üzüm sunan bir deney düzenledi. Bir tabakta üzüm temiz bir yüzeyin üzerindeyken, diğer tabakta üzüm epoksi kaplı makak dışkısının üzerindeydi. (Önceki araştırmalar, hayvanların değerli bir atıştırmalığın dışkı ile sunulmasına rağmen yine de yediğini gösteriyor.)

Deney, sığınakta doğan 55 maymun üzerinde neredeyse 200 başarılı deneme tekrarlandı. Salgın yaşayan maymunlar kirli üzümü denemelerin %47’sinde yerken, salgın yaşamayanlar bunu %79 oranında tüketti.

Erken yaşam deneyimi ve hastalığa maruz kalma, makaklarda patojenlerden kaçınma davranışını etkiler.

Salgın yaşayan makaklar, hastalığın nasıl yayıldığını bilmeseler bile, hastalığın etkilerini görmemiş maymunlara göre kirli üzümü daha sık önledi. SRV durumunda ise dışkının bulaşma ile hiçbir ilgisi yoktur.

“Maymunlar hastalığı ve hast bireyleri görüp genel duyarlıklarını artırıyorlar; bu, hastalığın gerçekten nasıl bulaştığıyla tamamen alakası olmayan bir bulaşma yolu için bile geçerli,” diyor Kaufhold Ryan Green’a New York Times‘ta. Üstelik, maruz kalan gruplardan maymunlar, enfekte edilmiş olsunlar veya olmasınlar, benzer davranışlar sergiliyordu; başka bir bireyin hastalığı yaşaması yeterliydi.

Farklı bir deneyde araştırmacılar, farklı geçmişlerden gelen 54 makakı—sığınakta doğan, zoo’da doğan, laboratuvar ortamında büyütülen ve eski evcil hayvanları—test ederek yetiştirilmenin davranışları nasıl etkileyebileceğini inceledi. Analizler, eski evcil hayvanların, anneleri tarafından büyütülen sığınakta doğan makaklara göre kirli beslenmeyi yemeleri çok daha olası olduğunu ortaya koydu.

“Bir olasılık, bu maymunların yaşamın erken dönemlerinde annelerinden ve diğer makaklardan tipik kaçınma davranışlarını öğrenme fırsatına sahip olmamalarıdır,” Kaufhold açıklamada şöyle açıklıyor. “Diğer maymunlarla birkaç yıl birlikte yaşadıktan sonra bile, bu erken deneyim hastalığın olası kaynaklarına karşı nasıl tepki verdiklerini hâlâ şekillendirmiş olabilir.”

Çalışma tiksinmeyi doğrudan incelemezken, araştırmacılar salgın sonrası kaçınma davranışının bu duyguyla bir ilgisi olabileceğini düşünüyor. “Tiksinme gibi şeylerin diğer türlerin, özellikle de primatlar gibi türlerin davranışlarını etkileme olasılığı, kesinlikle göz önünde bulundurulmaya değer bir olasılıktır,” demiyor Kanada merkezli koruma kuruluşu Wilder Institute’ten çalışmaya dahil olmayan biyolog Andrew MacIntosh, NPR’a.

“Geçmişte yaşanan salgınlara maruz kalmanın bireyleri daha dikkatli ya da riskten kaçınır hale getirmesi olası görünüyor,” ekliyor, ancak bunun doğrulanması için daha fazla araştırmaya bakmak istediğini de ekliyor. Yine de bir şey kesin: Bizlerden çoğumuz pislikle kirlenmiş bir üzüm yemek istemiyor.

• NASA’nın Artemis 3 Planında SpaceX ve Blue Origin, astronotları Ay yüzüne geri götürmek için iniş araçlarıyla yarışacak
  28 Ekim 2026
• Romalılar Antik Nanoteknolojiyle Renk Değiştiren Cam Üretti. Bilim İnsanları 1.600 Yıllık Bu Harikayı Nasıl Kopyalayabildiği Keşfedildi
  28 Ekim 2026
• Gökbilimciler ve Sanat Tarihi Uzmanları Ünlü Sanat Eserlerinin İlham Kaynaklarını Tanımlamak İçin Nasıl Birlikte Çalışıyor
  28 Ekim 2026
• Ben Franklin, Vahşi Türk Kuşunun ‘Saygın’ Bir Ulusal Sembol Olacağı İmrasında Ciddiydi… Ama Yanlış da Değildi
  28 Ekim 2026
• Naziler Tarafından Yağmalanan ve Son Restitüsyonla Geri Verilen, Kaleidoskopik Kandinsky Tablosu Neredeyse 42 Milyon Dolarla Satıldı
  27 Ekim 2026