Bangladeş’in kızamık salgını, ABD için ne öğretiyor?

Bangladeş’te 2005 yılından bu yana görülen en ölümcül kızamık salgınının ortasında hastaneler ve topluluk sağlık çalışanları, aşılanmada yaşanan düşüşün yarattığı sarsıcı bir tabloyla yüzleşiyor. Ulusal Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü (DGHS), 15 Mart ile 16 Eylül arasında en az 175.198 şüpheli vaka ve 1.044 onaylanmış ile şüpheli ölüm kaydederken, enfeksiyonların büyük kısmının iki yaş altı aşılanmamış çocuklar arasında yaşandığı bildirildi. Uzmanlar, bu rakamların özellikle kaynaklara ve aşılara ulaşmanın zor olduğu kırsal bölgelerde muhtemelen gerçek sayının altında olduğunu vurguluyor.

Salgın, küresel çapta kızamığın geri dönüşünün acı bir örneği olarak değerlendiriliyor. Bir zamanlar worldwide yok edilme yoluna girmiş gibi görünen bu aşıyla önlenebilir hastalık bugün yeniden yayılıyor ve Kanada, Meksika ve ABD başta olmak üzere birçok ülkede vakalarda artış gözlemleniyor.

Bangladeş’te salgının seyri

Kızamık, döküntülü bir cilt lekesi ve grip benzeri belirtiler ortaya çıkarır; ancak zatürre ve beyin ödemi gibi ciddi, yaşamı tehdit eden hastalıklara evrilebilir. DGHS’nin 15 Mart ile 16 Eylül tarihleri arasındaki kayıtlarına göre en az 175.198 şüpheli vaka ve 1.044 onaylanmış ile şüpheli ölüm görüldü. Enfeksiyonların çoğunluğunu iki yaş altındaki aşılanmamış çocuklar oluşturuyor.

Bangladeş’te salgın, uzmanların “olağandışı bir aşılanma kapsamasının düşmesinden açıkça kaynaklandığını” söylediği bir patlama olarak tanımlanıyor. Ülke, 2021 ile 2025 yılları arasında toplamda yaklaşık 100 ila 300 vaka seviyesinde hareket ediyordu.

Bu virüsler merhametsizdir. Düzenli aşılanma sürecinde bir kopukluk olursa, sadece saldırırlar ve Bangladeş’te de böyle oldu.

Sakil Faizullah — Texas A&M Üniversitesi sağlık iletişimi araştırmacısı ve eski UNICEF Bangladesh iletişim uzmanı

DGHS Scientific American’ın yorum isteğine yanıt vermedi. Uzmanlara göre salgının boyutu, aşılanma kapsamındaki düşüşle doğrudan bağlantılı.

Bir “mükem fırtına”

Onlarca yıldır Bangladeş, aşılanmanın bir simgesi olarak görülüyordu. 1970’lerde ülke, tüm ülkede aşı alımını destekleyen ulusal bir bağışıklama programı başlattı. Topluluk temelli örgütler, halkın rutin aşılarını güncel tutulmasına yardımcı oldu.

Bangladeş’te büyürken topluluk sağlık çalışanlarına güvenildiğini belirten Berkeley Üniversitesi demografı Ayesha Mahmud, ülkenin bu kampanyaların ulaşımını yaygınlaştırmak için topluluk sağlık çalışanlarını ve yerel klinikleri kullanmada gerçekten güçlü bir tarihe sahip olduğunu söyledi.

Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) ve UNICEF’a göre Bangladeş’te 2019’da ulusal kızamık aşılanma kapsamı ilk doz için yaklaşık %97, ikinci doz için ise yaklaşık %93 seviyesindeydi. Ülke, kızamıktan arındırılmış bir ülkeye dönüşme yolundaydı.

Birçok başka ülke gibi Bangladeş de 2020’de COVID pandemisi sırasında çocukların rutin aşılanma oranlarının düştüğünü gördü. Halk sağlığı çalışanları bu oranları yükseltmeye çalışırken, 2024’te aşıya erişim yeniden dramatik bir dönüş yaşadı. Yerleşik aşı tedarik süreçlerinin üstüne kurulan geçici hükümet reformunun stokları sınırlamış olabileceği belirtildi.

Siyasi huzursuzluğun tamamlayıcı kızamık bağışıklama programlarını geciktirmiş olması, ABD Uluslararası Gelişim Ajansı (USAID) için yapılan bütçe kesintilerinin ise sağlık hizmeti personeli ve tedarik zincirlerini etkilemiş olabileceği ifade edildi. 2025’te Bangladeş’te kızamık aşılanma oranları %86’ya düştü.

Farklı şeylerin gerçekten bir araya geldiği bir mükem fırtınaydı. Sadece kontrol dışında bir döngüye girdi.

William Moss — Johns Hopkins Üniversitesi, küresel kızamık salgınlarını inceleyen epidemiyolog

UNICEF’ın yaptığı bir değerlendirme, yaklaşık 400.000 çocuğun önerilen tüm aşılarını almadığını ve 70.000’inin hiçbir aşı almadığını tahmin etti. Düşük bağışıklama oranları, yetersiz beslenme, şehir içi kalabalık ve aşırı yüklenmiş bir sağlık sistemiyle birleşti.

Hassas kesimler ve örtülü riskler

Kızamığın belirli bir tedavisi yok; bakım tamamen destekleyici niteliktedir. Bir salgınla başa çıkmanın en hızlı ve en etkili yolu, yaygın aşılanma oluyor. İlk dozdan sonra kişiler hızla koruyucu antikorlar kazanıyor ve bağışıklık düzeyleri yaklaşık iki hafta içinde doruğa ulaşıyor.

Bangladeş sağlık yetkilileri Nisan ayında yaklaşık 18 milyon çocuğu hedefleyen ölçekli bir kızamık aşılanma kampanyası başlattı. Salgın, o zamandan beri yavaşlama belirtileri gösteriyor; ancak uzmanlar toparlamanın parçalı olabileceği konusunda uyarıyor.

Bangladeş’teki büyük hikayelerden biri, ulusal düzeydeki kapsama tahminlerinin çok alandırıcı olabileceğidir; makul derecede yüksek bir kapsamınız olsa bile, salgınları ateşleyebilecek büyük hassas kesimleriniz olabilir.

William Moss — Johns Hopkins Üniversitesi epidemiyologu

Son yıllarda ABD’de Texas, South Carolina ve Pennsylvania’da yaşanan büyük salgınlar, aşılanmanın yetersiz olduğu kapalı topluluklarda kızamığın tehdidini ortaya koyuyor. Örneğin, 2025 West Texas salgınının merkezindeki Gaines County, Texas’ta anaokulu öğrencilerinin kızamık aşılanma oranı %82 iken, ulusal ortalama yaklaşık %93 seviyesindeydi.

Geçmişte ABD’deki salgınların çoğu ithal edilmişti; biri yolculuk sırasında hastalanıp düşük aşılanma düzeyine sahip bir topluluğa virüsü getiriyordu. Şimdi hastalığın kendi içinde dolaştığı ve daha sık kitlesik enfeksiyonlara yol açtığı görülüyor.

Nedenler farklı, ders aynı

ABD ve Bangladeş’in ikisinde de bağışıklık açıklıkları var; ancak bu açıklıkların ardındaki neden çok farklı. Bangladeş için bunun tedarik ve sağlık sistemi bozulması olduğu belirtilirken, ABD’de bunun yerelleşmiş yetersiz aşılanma ve açıkça aşı reddi ya da aşı tereddüdü olduğu ifade edildi.

Bangladeş’te gördüğümüz şey aşı karşıtlığının sonucu değil. ABD’de kızamık aşıyı isteyen herkes gidip alabilir.

Jennifer Nuzzo — Brown Üniversitesi Pandemiler Merkezi direktörü ve epidemiyolog

Nuzzo ve Moss, Bangladeş’te yaşanan gibi ABD’de ölçekli bir aşı tedarik bozulmasının çok düşük olasılıkla gerçekleşeceğini söylüyor. Ancak son dönemde Trump yönetiminin aldığı önlemler azalmış erişim konusunda endişeler uyandırdı. Yetkililer Ocak ayında çocukluk aşı programındaki önerilen iğne sayısını geri aldı (Bu işlem daha sonra mahkeme tarafından durduruldu). Ağustos ayında ise Donald Trump, kızamık, kabakulek ve Alman kızamasını içeren birleşik aşının üç ayrı iğneye ayrılmasını hedefleyen bir yürütme emri açıkladı.

Tıp fakülteleri ve halk sağlığı uzmanları, bu kararların kanıta dayanmadığı için reddettiklerini belirtti. Yönetimin, ispatlanmayan zararlar nedeniyle aşı üreticilerini dava etmeyi kolaylaştırması durumunda bazı üreticilerin piyasadan çekilebileceği uyarıldı.

Bütün bu işin gerçekten aşağıya doğru sarmaya başlamasının aslında yolu, bence tam da budur. Olmayacağını düşünüyorum ama…

William Moss — Johns Hopkins Üniversitesi epidemiyologu

Nuzzo, Bangladeş’teki durumun aşı tedariklerini bozmanın tehlikelerini ortaya koyduğunu ancak ABD ile Bangladeş arasında çok fazla doğrudan karşılaştırma yapılmasına karşı uyarıyor.

Bir ülkeyi kendiyle karşılaştırmak zorundasınız. Tanı şu ki, ABD 30 yıldır olmadığımız bir şekilde gerçekten hastadır.

Jennifer Nuzzo — Brown Üniversitesi Pandemiler Merkezi direktörü

Bangladeş’teki bu tablo, aşı tedariklerinin bozulmasının yaratabileceği tehlikeleri gözler önüne sererken, küresel çapta kızamığın geri dönüşünün ABD için de ders veren bir uyarı hikayesi olarak okunuyor.