Konuşma Özgürlüğü ile Cephede Karşılaşor: Pakistan’da İki Avukatın Duruşması ve Clooney Adalet Vakfı’nın Raporu

Pakistan’da sosyal medya hesaplarında paylaştığı iddia edilen gönderiler nedeniyle Prevention of Electronic Crimes Act (Elektronik Suçların Önlenmesi Kanunu) kapsamında yargılanan İmaan Mazari ve Hadi Ali Chattha adlı iki avukatın Ocak ayında hüküm giymesinin ardından, Clooney Adalet Vakfı’nın (Clooney Foundation for Justice) TrialWatch programı bu duruşmayı yakından izlediği yeni bir rapor yayımladı. Rapor, mahkemenin yürütülüş biçimini sorguluyor ve söz konusu gönderilerin sıradan politik eleştiriler olduğunu savunuyor; oysa 2025 yılında ülkede 354 sivilin öldürüldüğü, terör saldırılarının yaklaşık üçte bir arttığı ve sadece Balochistan’da 254 saldırı gerçekleştirildiği bir ortamda bu kaygıların ciddi bir yanıtla karşılaşması gerektiğini savunuyor.

Rapor, özgür konuşma ile güvenlik arasındaki çizginin nasıl belirlenmesi gerektiğine dair tartışmayı yeniden ayağa kaldırdığı için dikkat çekiyor. Yazar, Anayasanın 19. maddesinin konuşma özgürlüğünü koruduğunu ancak aynı maddenin güvenlik, kamu düzeni ve suça teşvik önleme gibi gerekçelerle makul sınırlamalara izin verdiğini hatırlatıyor; benzer çizgiyi birçok demokrasinin de çizdiğini vurguluyor.

Gönderilerin Bağlamı ve Terör Gruplarının Anlatısı

Davanın temel hukuki sorunu, belirli gönderilerin başka bir şeyi yaptıp yapmadığından daha dar bir alanda şekilleniyor: Söz konusu içerikler yasaklı terör gruplarının amaçlarını öven ya da ilerleten bir işlev mi taşıyor? Yazar, PECA’ın bir suçu överek tanımlama ve siber terör konusundaki hükümlerinin burada devreye girdiğini belirtiyor. Raporun işaret ettiği gibi, kararda atıf yapılan bazı gönderiler Balochistan Liberation Army (BLA)’yı açıkça isimlendirmemiş; ancak bir mesajın bu işlevi yerine getirmek için bir grubu ismiyle taşıması gerekmediği vurgulanıyor.

Pakistan’daki mahkemeler konuşmayı bağlam içinde okuyor: ne söylendiği, ne zaman ve kime söylendiği ile yanında başka nelerin yer aldığı göz önüne alınıyor. Bir terör grubunun saldırılarına verdiği meşruiyeti tekrarlayan bir gönderi, grubu hiç isimlendirmeden o grubun işini yapabilir.

Güvenlik Durumu ve Erişim Gücü

Rapor, Balochistan ve Khyber Pakhtunkhwa’daki silahlı grupların yalnızca silahlarla değil, aynı zamanda bir anlatıyla da dayandığını hatırlatıyor. Bu anlatıda saldıranın tek tarafın devlet olduğu, şiddetin ise sadece bir tepki olarak sunulduğu bir hikaye işliyor. Bu hikayenin büyük takipçi kitlesine sahip tanınmış bir kamu figürü tarafından tekrarlanması, teröristlerin kendi başına ulaşamayacağı kitlelere ulaşıyor ve kazanamadığı bir meşruiyeti de yanına alıyor.

Bir yılda yüzlerce sivilin gömüldüğü bir ortamda devletin böyle içerikleri zararsız çevrimiçi gürültü olarak görmesi söz konusu olamaz. Öne çıkan bir hesabın daha büyük sorumluluk getirmesi gerekir ve bu hesap, yasanın önünde bir kalkan olamaz.

Sonuç olarak, devletin çevrimiçi cephenin önemini ciddiye alması bekleniyor; son yılın kurbanlarının aileleri, bu çatışmanın online boyutunu ciddiye alan bir devlet ve tüm kayıtlar üzerinden çizginin nerede olduğunu belirleyen bir adalet sistemi hak ediyor.

Raporu Değerlendiren Yazar

Bu özel gönderilerin o çizgiyi aşıp aşmadığı mahkemelerin kararıdır ve süreç hala devam ediyor. Deneme mahkemesi içeriklerin çizgiyi aştığını tespit etti; Islamabad High Court (Islamabad Yüksek Mahkemesi) başvuruları kabul etti ve Supreme Court (Anayasa/Mahkemeye üstün mahkeme) bu arada cezaların ertelenip ertelenmeyeceğini değerlendiriyor. Yazar, bunun sistemin tasarlandığı gibi işlediğine dikkat çekiyor.

Süreç İtirazları ve Hız Tartışması

Raporun süreçle ilgili şikayetlerinin de tam çerçevede görülmesi gerektiğini savunan yazar, tanıklardan bir kanıtın sanıklar ve avukatları yokken alındığını ancak Islamabad High Court’un araya girip bu kanıtın yeniden alınmasını emrettiğini, ardından tanıkların çağrılıp savunmanın sorgulayabildiğini hatırlatıyor. Bir sorunu fark edip düzelten bir hukuk sisteminin işini yaptığını vurguluyor.

Raporun mahkeme tarafından avukat atanmasına itirazı da aynı çerçevede değerlendiriliyor. Anayasanın 10. maddesi kişinin seçtiği avukata sahip olma hakkını koruyorsa da, tercih edilen avukatın mevcut olmaması ya da duruşmaya gelmemeyi seçmesi halinde bir ceza davasının sınırsız süreyle bekletilmesine izin vermediğini belirtiyor. Avukat atanmasının amacı, sanıkların hiçbir zaman savunmasız kalmamalarını sağlamak.

Rapor ayrıca beş aylık süreçte 49 duruşma günü olması nedeniyle duruşmanın çok hızlı olduğunu öne sürüyor; ancak yazar hız ve adaletin iki ayrı konu olduğunu vurguluyor. Anayasanın 10-A maddesi adil duruşmayı güvence altına alırsa da en az bir süre belirlemediğini ve raporun kendisinin bile birçok duruşma erteleme talebinin kabul edildiğini kaydettiğini hatırlatıyor. Pakistan mahkemelerinin genellikle çok yavaş olmakla eleştirildiğine dikkat çeken yazar, onları hızlı hareket etmekten şikayet etmenin tuhaf bir itiraz olduğu görüşünü paylaşıyor.

Halklararası Standartlar ve Pakistan Hukuğu

Rapor son olarak halklararası insan hakları standartlarına yoğun biçimde dayanıyor; bu standartların Pakistani hakimlerin Anayasanı yorumlamasına yardımcı olabileceğini ancak Anayasayı, ülkenin kanunlarını ya da üstün mahkemelerin kararlarını yerini almayacağını vurguluyor. Islamabad’daki bir ceza davasının Pakistan hukuku ve Pakistan delilleri üzerinde karara bağlanması gerektiğini belirtiyor.

Devletin denetimden yukarısında olmadığı; kuvvetlere yönelik eleştirilerin, kayıp kişilere dair soruların ve hükümet politikalarına karşı çıkmanın tümünün meşru kaldığı hatırlatılıyor. Yasanın eleştireni koruduğu, ancak korku veya huzursizlığa yol açması muhtemel sahte iddiaları bilinçli biçimde yaymakla — ki bu PECA’nın 26-A maddesinin kapsadığı alan — ve sivilleri öldüren gruplara kamu sesiyle destek olmakla çizgiyi çizdiği vurgulanıyor.

Yabancı gözlemcilerin Pakistan mahkemelerini izlemek özgür olduğunu, ancak aynı zamanda bu kemelerin işlerini tamamlamalarına izin vermeleri gerektiğini savunan yazar, ailelerin hak ettiği bir adalet sisteminin tüm kayıtlar üzerinden çizgin nerede düştüğünü karara bağlaması gerektiğini ekliyor.