Afrika Kıtası Beklentiden Daha Hızlı İkiye Bölünüyor ve Yeni Bir Okyanus Şekilleniyor

Jeologlar, Afrika kıtasının daha önce düşünülenden çok daha hızlı ikiye bölünmeye başladığını keşfetti. Kenya’daki Turkana Rift bölgesinde aktif hale gelen yarılma (rift) süreci kritik eşik noktasına ulaştı ve kısa süre içinde kıtanın parçalanarak yeni bir okyanusun oluşumuna yol açması bekleniyor. Bu ayrışmanın tamamlanması milyonlarca yılı alacak olsa da, jeolojik zaman ölçeğinde bu sürenin göz açıp kapatmak kadar kısa olduğu belirtiliyor.

Araştırmacıların bulguları, Afrika’nın batısında yer alan dev Nubiya levhasıyla doğusunda kalan daha küçük Somalia levhasının yavaş yavaş birbirinden uzaklaştığını ortaya koyuyor. Bu jeolojik değişimin aynı zamanda insan evriminin anavatanlarından biri sayılan bölgede fosil korunmasının da arkasında yatması, bilim dünyasında dikkat çeken bir başka boyut oluşturuyor.

Kritik Eşik Noktasına Ulaşılan Yarılma

Araştırma ekibi, yüzlerce kilometre boyunca Kenya ve Etiopya’yı kapsayan Turkana Rift’in jeolojik yapısını inceledi. Bölgede daha önce kaydedilen sismöljik ölçümler analiz edilen ekip, kabuğun kalınlığını hesapladı. Sonuçlar beklentiden çok daha düşük çıktı: Yarılmanın merkezinde kabuk yalnızca yaklaşık 13 kilometre (8 mil) kalınlıkta. Karşılaştırma yapmak gerekirse, bölgenin kenarlarında bu kalınlığın 35 kilometreden fazla olduğu görüldü.

Yarılma bölgesindeki kabuğun yaklaşık 15 kilometreden inceleşmesi, jeolojide “boğazlaşma” (necking) olarak adlandırılan bir evreye giriş anlamına geliyor. Bu noktaya ulaşan bir bölgede kıta parçalanmasının kaçınılmaz olduğu vurgulanıyor.

Kabuk ne kadar inceleşirse, o kadar zayıflar ve bu da süreken yarılma sürecini destekliyor. Bu bölgedeki yarılmanın daha ileri bir aşamada olduğunu ve kabuğun, kimse tarafından tahmin edilenden daha fazla inceldiğini tespit ettik.

Columbia Üniversitesi jeobilimci Christian Rowan

Rowan’a göre doğu Afrika, yarılma sürecinde önceki varsayılandan çok daha ileride. Bu durum, bölgenin tektonik açıdan kritik bir eşik noktasında olduğunu gösteriyor.

Milyonlarca Yılda Şekillenecek Yeni Bir Okyanus

Birkaç milyon yıl içinde Turkana Rift bu boğazlaşma evresini tamamlayıp okyanuslaşma (oceanization) adlanan bir sonraki evreye geçecek. Adından da anlaşılacağı gibi bu süreç, yeni bir okyanusun oluşumunu tanımlıyor. Kabuk o kadar inceleşecek ki, yerin derinlerinden magmamış yukarı fışkıracak ve buradaki magma birikip soğuyarak bir çöküntü havuzu oluşturacak.

Bu yapı yeni bir deniz tabanına dönüşürken Hint Okyanusundan gelen sular da boşluğa dolmaya başlayacak. Bu süreç şu anda Afrika’nın kuzeydoğusunda, Kızıldeniz yakınlarında yer alan Afar çöküntüsünde (Afar Depression) zaten başlamış durumda.

Fosillerle Sürüklenen Jeolojik Tesadüf

Araştırmacıların bulgularının en dikkat çekici yanı, insan evriminin tarihine yönelik dolaylı etkileri. Kenya’daki Turkana Rift bölgesi erken dönem hominin fosilleriyle zengin bir alandır ve bu da bölgenin insan evrimi için kritik bir merkez olduğu anlamını taşıyordu.

Ancak yeni bulgu, bölgenin atalarımız için Afrika’nın geri kalanına göre mutlaka daha önemli olduğu yönündeki görüşü sorgulatıyor. Onun yerine, jeolojik süreçlerin fosilleşme için son derece elverişli koşullar yaratmış olması söz konusu olabilir.

Araştırmacılar, Turkana Rift’in yaklaşık 4 milyon yıl önce uzun süren bir volkanik faaliyetin ardından mevcut boğazlaşma evresine girdiğini tahmin ediyor. İlginç olan bu tarihsel zamanlamanın bölgede bulunan en eski hominin fosilleri ve kanıtlarla örtüşmesi.

Bu tektonik geçişle, fosil içeren kalın tabakaların sürekliliğinin başlangıcı arasındaki zamansal tesadüf, boğazlaşma evresinin fosil korunması için kritik koşullar sağladığını gösteriyor. Bu tektonik değişimlerin Turkana Rift Bölgesinin olağanüstü paleoantropolojik kaydıyı şekillendirmede temel bir rol oynadığını öne sürüyoruz.

Araştırma ekibi

Bölge boğazlaşma evresine girerken tortulanma (sedimentasyon) daha hızlı bir şekilde birikmeye başladı ve bu da o dönemde orada yaşayan canlıların detaylı kaydını yakalamak için ideal bir ortam oluşturdu.

Araştırmacılar, gelecekteki çalışmaların bu bağlantının incelenebileğini belirtti. Afrika kıtasının günümüzdeki yerleşimi bize değişmez bir sabit gibi görünse de, levhalar sürekli hareket ediyor; sadece son derece yavaş.

200 milyon yıldan daha önce tüm karalar tek bir süperkıtada bir araya gelmişti ve gelecekte büyük ölçüde tekrar birleşecekleri tahmin ediliyor İki tektonik levhanın birbirine değdiği yerde dağlar oluşurken, ayrıldıkları yerlerde okyanuslar doğuyor. Afrika Levhasının ikiye bölünmesi de bu durumun net bir örneğini oluşturuyor.

Araştırma, Nature Communications dergisinde yayımlandı. Makale Clare Watson tarafından doğrulandı ve Rebecca Dyer tarafından düzenlendi.