(İnfıtâr Sûresi, 82:7-8)
Kaynak: Nature Reviews Molecular Cell Biology • Sancar (2015) Nobel Lecture in Chemistry.
Canlılığın devamı, yalnızca genetik bilginin kopyalanmasıyla değil; her saniye maruz kalınan binlerce mutajenik darbeye karşı bu bilginin kesintisiz olarak tamir edilmesi ve düzeltilmesiyle (tasviye) mümkündür. İnsan vücudundaki tek bir hücrenin DNA’sı günde yaklaşık 10.000 ila 100.000 arası moleküler lezyona (UV hasarı, serbest radikal oksidasyonu, baz kopması) uğrar. Eğer bu hasarlar anında onarılmasaydı, tek bir insan hücresi dahi birkaç gün içinde kanserleşir veya canlılık çökerdi.
İnfıtâr Sûresi 7-8. âyet-i kerîmelerde geçen “Fe-sevvâke fe-‘adelek” (Seni tasviye etti / kusurlarını giderip düzeltti ve dengeli kıldı) ifadesi, yaratılışın statik bir defalık bir inşa değil; sürekli bir denetim, hata ayıklama ve mükemmel bir dinamik onarım nizamı olduğunu tefekküre açar. Türk bilim insanı Prof. Dr. Aziz Sancar’a 2015 Nobel Kimya Ödülü’nü kazandıran DNA onarım mekanizmaları, bu ilahi tasviyenin moleküler şaheseridir.
Leksikolojik İnceleme: Tasviye, Adl ve Terkip Mucizesi
Arap dilinin klasik lügatlerinde (Lisânü’l-Arab ve Müfredât) âyetteki kelimelerin etimolojisi:
- Sevvâke (فَسَوَّاكَ): “S-v-y” kökünden türeyen tasviye; bir şeyin eğriliğini, eksiğini ve pürüzünü gidermek, onu amaca en uygun kıvama getirmek ve bozulmaya karşı düzeltmektir. Moleküler biyolojideki DNA onarım ve hata denetim (proofreading) sistemlerinin kavramsal ruhudur.
- ‘Adeleke (فَعَدَلَكَ): “Adl” kökünden gelir. Aşırılıkları törpülemek, iki tarafı birbirine denk ve simetrik kılmak, sapmaları doğrultmaktır. Çift sarmalın (Watson-Crick eşleşmesi) hidrojen bağları dengesini ve genomun homoeostazisini ifade eder.
- Rakkebek (رَكَّبَكَ): “Terkîb” kökü; farklı unsurları (nükleotidler, amino asitler, histon proteinleri) belirli bir oran ve mimari planla bir araya getirip çalışan bir sistem kurmaktır.
Aziz Sancar Modeli: Nükleotid Eksizyon Onarımı ve Fotoliyaz
Güneşten gelen ultraviyole (UV) fotonları, DNA üzerindeki ardışık timin bazlarını birbirine kaynaklayarak timin dimeri (siklobütan pirimidin dimeri – CPD) adı verilen ölümcül bozulmalara yol açar. Hücre bu hasarı gidermek için iki muhteşem strateji kullanır:
1. Fotoliyaz Enzimatik Onarımı: Aziz Sancar’ın aydınlattığı mekanizmada fotoliyaz enzimi, hasarlı timin dimerine bağlanır. İlginç biçimde enzim, görünür mavi ışığı (300-500 nm) emerek flavin kofaktörünü (FADH–) uyarır. Uyarılmış flavin, hasarlı dimere bir elektron fırlatır; elektron bağı kırar, timinleri eski haline getirir ve elektron flavine geri döner:
DNA-CPD + Fotoliyaz —Mavi Işık Fotonu (hν)→ [FADH* → e– Transferi] → Onarılmış DNA + Fotoliyaz
2. Nükleotid Eksizyon Onarımı (NER): İnsan hücrelerinde çalışan bu sistemde ise 16 farklı proteinden oluşan devasa bir moleküler makine hasarlı bölgeyi tarar; hasarın 5′ ucundan 20-22 nükleotid, 3′ ucundan 5-6 nükleotid geriden çift kesim yaparak 27-29 nükleotidlik hasarlı parçayı söküp atar. Ardından DNA Polimeraz δ/ε karşıdaki sağlam zinciri şablon alarak boşluğu sıfır hatayla doldurur ve DNA Ligaz zinciri mühürler.
Moleküler Cerrahlar
Hücre içinde çalışan eksizyon enzimleri, 3 milyar harflik insan kütüphanesinde tek bir harf bozulmasını anında bulup ameliyat eder.
p53 Proteini
Hasar tamir edilemeyecek boyuttaysa p53 geni hücre döngüsünü durdurur; kanserleşmeyi önlemek için hücreyi apoptoza (şerefli ölüme) yollar.
1 Milyarda 1 Hata
DNA polimerazın kendi kendini denetleme kabiliyeti (3′ → 5′ ekzonükleaz) sayesinde hata oranı milyarda bire kadar düşürülür.
Kseroderma Pigmentozum
NER mekanizması genetik olarak bozuk doğan XP hastaları güneşe çıktıklarında derhal tümör üretir; bu sistemin hayatiyetini ispatlar.
Klasik Tefsirde Tasviye ve Mîzan Tefekkürü
İmam Fahreddin er-Râzî (ö. 606/1210) Mefâtîhu’l-Gayb eserinde İnfıtâr 7 âyetini tahlil ederken şöyle der:
“Cenâb-ı Hakk’ın ‘fe-sevvâke’ buyurması; seni noksan ve kusurlu bırakmayıp organlarını tam bir kıvamda, hikmetin gerektirdiği kusursuzlukta tanzim etmesidir. ‘Fe-‘adelek’ ise sende zıt unsurları (sıcaklık-soğukluk, kuruluk-yaşlık) birbirini yok etmeyecek şaşmaz bir adalet ve denge üzere tutmasıdır. Eğer bu mîzan bir an bozulsaydı canlılık anında helak olurdu.”
Kozmik Paralellik
Yıldızların nükleer dengesini koruyan çekim yasaları ne ise, hücrenin kodunu koruyan DNA onarım enzimleri de aynı ilahi mîzandır.
Hassas Terazi
Günde trilyonlarca kimyasal bağın kırılıp anında yeniden kurulması, adl ve tasviye sıfatlarının canlı maddedeki tecellisidir.
Şükür ve Tefekkür
Hiç farkında olmadığımız bu mikroskobik tamir orduları olmasaydı, aldığımız tek bir nefes dahi hayatı sürdürmeye yetmezdi.
- Sancar, A. (2016). Mechanisms of DNA repair by photolyase and excision nuclease (Nobel Lecture). Angewandte Chemie International Edition, 55(30), 8502-8527.
- Lindahl, T. (2016). DNA repair: from spontaneous DNA damage to genetic instability (Nobel Lecture). Angewandte Chemie International Edition, 55(30), 8528-8534.
- Modrich, P. (2016). Mechanisms in E. coli and human mismatch repair (Nobel Lecture). Angewandte Chemie International Edition, 55(30), 8490-8501.
- er-Râzî, Fahreddin (ö. 606/1210). Mefâtîhu’l-Gayb, İnfıtâr Sûresi 7-8. Âyet Tefsiri.
- Lisânü’l-Arab, “S-v-y”, “A-d-l” ve “R-k-b” maddeleri.
İlk yorumu siz yazın
Fikrinizi bir kaynak, soru veya yapıcı karşı görüşle geliştirin.