Sıçanlar, dizanteri ve tüm gün süren koku: Panama Şehri Atık Krizini Çözebilecek Mi?

Panama City’nin su yolları atıklarla, çoğu plastik, boğuluyor. Şehrin yedi nehrinin her birine yüzen bariyerler kuruluyor; amaç, her yıl 800.000 kg atığın Pasifik Okyanusu‘na ulaşmasını engellemek. Fotoğraf: Jessica Rawnsley

Onlarca yıldır devasa atık yığınları şehrin kenarındaki yoksul mahalleleri çürütüyor. Ancak sorunlar yayıldıkça, geç de olsa bir hesaplaşma başladı.

San Miguelito’daki yaşam uzun süredir çöp tarafından belirleniyor. Dükkana giden yollar, uzaydan görülebilir derecede iğrenç çürüme kokan atık yığınlarından kaçınarak özenle seçiliyor. Yağmurlu mevsimde araç kullanmak, yolun ortasındaki siyah poşet çöpler ve paslı buzdolaplarından kaçınarak geçilen tehlikeli bir engel parkurundan geçmek gibi. Çocuklar küçük yaşlardan itibaren nehire, çöpe ve sıçanlara uzak durmak üzere eğitiliyor; yine de sivrisineklerin bulaştırdığı hastalıklar topluluğu tehdit etmeye devam ediyor.

Yamileth, sırt yamacına dizilen bu dar ve dik sokaklardan birinde ailesiyle yaşıyor ve için için çöpler günlük hayatın sürekli bir arka planını oluşturuyor. Sabahlar koku ve sinek uğultusuyla bölünüyor; akşamlarıysa poşetleri çöp yığınları arasında yiyecek ararken yırtan serseri köpeklerin ve sokak sıçanlarının hışırtısı duyulabiliyor. Bu çöp yığınları argoda patacones olarak biliniyor (aynı zamanda yeşil muzdan yapılan temel bir eşlik eden yemek de bu isimle anılıyor).

“Her zamandır her yerde çöp var, sinekler ve kokular tüm gün bizi rahatsız ediyor,” diyor, kızı verandadaki kapının arkasından içeri süzüldükçe. “Kimse böyle yaşamak istemez. Sıtma burada çok yaygın. Komşularımızdan biri bunun nedeniyle hayatını kaybetti. Çocuklarımızın çöp nedeniyle hastalanmasından gerçekten endişeliyiz. Şehirde yaşıyoruz ama kendimizi terk edilmiş hissediyoruz.”

San Miguelito’daki evinde Yamileth: ‘Çocuklarımızın çöp nedeniyle hastalanmasından gerçekten endişeliyiz.’ Fotoğraf: Jessica Rawnsley

Panama City’nin parlak gökdelenlerinden altı milden az uzakta, San Miguelito modern Panama’ın kalbindeki çelişkiyi temsil ediyor. Yoğun nüfuslu bu bölge, başkentin en yoksul topluluklarından bazlarına ev sahipliği yapıyor; çoğu resmi olmayan yerleşimlerde yaşıyor, kaldırımda mal satarak geçimini sağlıyor ve atık toplama ile içme suyu gibi temel hizmetlerden yoksun.

Ancak tam oranın ötesinde, Latin America’nın en zengin metropollerinden birinin gökdelenleri yükseliyor; uluslararası bankalar ve lüks gelişimlerle dolup taşıyor. Panama, dünyadaki en eşitsiz ülkelerden biri ve atık krizi de bu eşitsizliğin en çarpıcı sembollerinden biri.

Toplama, taşıma ve nihai bertaraf için yeterli altyapı olmadan yaşanan onlarca yıllık büyüme, çöp için “gözden ırak, akıldan ırak” yaklaşımını yerleştirdi. Zenginler, atıklarını aldırmak için özel şirketlere öder ve nehirlerin karşısına bakmayan daireler satın alır; suyu kirlenmiş akabinde yaşayan, çoğu kirli su yataklarının yanında yaşayan yoksul topluluklar ise bir sonraki yağmurun onları sürükleyeceği yerde çöp dökmeye zorlanır.

San Miguelito’nun içinden bükülerek geçen Juan Díaz Nehri’nde, yavaşça ilerleyen bir çop kervanı, yemyeşil bitki örtüsünün bankaları arasında sürükleniyor. Aşağıya doğru ilerledikçe, plajlar ve mangrovlar futbol topları, buzdolapları, oyuncaklar, binlerce plastik su şişesinden oluşan plastik mezarlıklarına dönüştürüldü. Geri kalanı ise Panama Körfezi’ne ve oradan da Pasifik Okyanusu’na akıyor.

“Burası çok yüksek ekolojik öneme sahip bir alan,” diyor Parque Lefevre topluluk kurulunun temsilcisi Rodolfo Rodríguez, Panamá Viejo’nun mangrovlarla çevrili kıyı şeridine doğru işaret ederken. Sayısız plastik eşya kıyı şeridine saçılmışken, mangrov dalları plastik örtülerinin altında çırpınıyor. Kara akbalar aşağıya süzülüp ağaçların ve çöplerin arasında geziniyor.

“Burada çok sayıda kuş ve amfibi var,” diyor Rodríguez. Mangrovlar fırtına tamponu görevi görür ve balıklar ve kuşlar için yavrulama alanları sağlar; yılda yaklaşık 2 milyon göçmen sahil kuşu şehrin sulak alanlarına uğruyor. “Ancak balıklar ve deniz canlıları azalıyor ve buradaki canlılar bu plastiklerin hepsini tüketiyor.”

Panama’ın atık krizi, kendini bir turistik hedef ve yüksek gelirli şehir olarak konumlandırma arzusuyla giderek çatışıyor. Geç kalmış bir atık muhasebesi iş başında. Geçen Aralık ayında hükümet, San Miguelito’ya acil müdahale açıkladı ve Cumhurbaşkanı José Raúl Mulino, bunun “sağlık krizine yol açabilecek bir hijyen krizi” yaşadığını uyardı.

“Kontrole almaya çalışıyoruz,” diyor çevre Bakanı Juan Carlos Navarro. “Atıkları yeterince toplayıp bertaraf etmenin bir yolunu bulamazsanız, sağlıklı bir şehriniz olamaz. Nehirlerimizdeki kirliliği çözmeden onca yılı boşa harcadık.”

Panama City’deki Costa del Este plajındaki plastik atıklar. Fotoğraf: Luis Acosta/AFP/Getty Images

Hükümet fon vaadinde bulundu, ancak işlerin çoğu çevre örgütlerinin omuzlarına düştü.

Çevre NGO’su Ancon’un yönetici direktörü Adrián Benedetti, durumun “kritik bir seviyeye” ulaştığını söylüyor. “Bir geri dönüşüm programı yok ve özellikle nehir atığının büyük kısmını üreten, havzanın yukarısındaki alanlarda tutarsız bir çöp toplama var. Kamu sağlığının ve çevrenin risk altında olduğu noktaya kadar uzanan bir belediye yetkililerinin ihmali var.”

Yerel NGO Marea Verde ile Ocean Cleanup arasındaki bir işbirliğinin parçası olan Siete Cuencas projesi, şehrin yedi nehrinin her birine yüzen bariyerler kurmayı, nihayetinde her yıl 800.000 kg atığın Pasifik’e ulaşmasını engellemeyi hedefliyor. Şu ana kadar üçInterceptor konuşlandırıldı, en son Mayıs ayında Matías Hernández Nehri’nde.

“Okyanuslardaki tüm miras atıklarını temizlesek de kirliliğe devam etsek, sadece eski atığı yeni atıkla değiştiriyoruz,” diyor Ocean Cleanup’in Panama proje yönetci James Patterson. Science Advances’ta yayınlanan 2021 tarihli bir çalışmaya göre, yılda okyanusa salınan plastiğin %80’inden sorumlu yaklaşık 1.000 nehir, örgütün dikkatini dünyanın en çok kirlenen nehirlerine yönlendirmesine yol açtı. “Okyanuslara akan bu musluğu kapatmaya çalışıyoruz.”

James Patterson, nehirlerin kirliliğiyle mücadele eden gruplardan biri olan Ocean Cleanup’ın Panama proje yöneticisi. Fotoğraf: Jessica Rawnsley

Puente del Rey’deki yoksul bir nehir kenarı toplulukta bariyerler zaten bir değişimi tetikledi. Liska, plastiklerle tıkanan Abajo Nehri’nin her yağmurda bankalarını aşması ve kirli suların evlere dolması durumunda her yağmurdan korkardı. “Yağmur yağdıkça sel oluyordu,” diyor. “Komşuların evlerinden kanoyla kurtarmak zorundaydım. Çok üzücü.”

Bir selde bir anne ve bebeğini kurtarmayı, çaresizce bez ve şişeleri kurtarmaya çalışmayı hatırlıyor. Bariyer geçen yıl yerleştirildiğinden beri sel olmuyor.

Onlarca yıldır nehir, sadece yerel halkın ve çöplerini oraya atmaya gelenlerin bir çöp kutusu olarak hizmet verdi. “Büyükbabam 94 yaşında ve eskiden nehrin her işe yaradığını, kıyafet yıkamada, yıkanmada kullanıldığını anlatırdı,” diyor Liska. “Şimdi çok kirli. Buradaki insanlar artık nehirle bir bağları yok. Umarım tekrar deneyimleyebileceğimiz bir gerçek olur.”

Ama bariyerler sadece çözümün bir parçası. “Bu bir Band-Aid,” diyor Patterson. “Gerçekten tam bir çözüm yaratmak için hükümet, toplum ve eğitim içinde yapılması gereken çok daha fazla şey var.”

Marea Verde’nin başkanı ve kurucu ortağı, eski çevre Bakanı Mirei Endara de Heras, krizin Panama’daki eşitsizliği ve kentsel çevreye değer verilmemesini yansıttığını söylüyor.

Marea Verde’nin başkanı ve kurucu ortağı Mirei Endara de Heras, çöpün Panama City sakinlerinin utandığı ilk üç şeyden biri olduğunu söylüyor. Fotoğraf: Jessica Rawnsley

“Sürdürülebilir kalkınma hedefleri [SDGs] ve bu küresel hedefler üzerinde çalışıyoruz ama yine de bu çöplerin ortasında yaşıyoruz,” diyor. “Bir araştırma, çöpün başkent sakinlerinin utandığı ilk üç şeyden biri olduğunu buldu. Ama bu normalleşti. Bir gerçek olarak kabul edildi. Ama neden manzaranın bir parçası olarak kabul edelim?”

La Casa de Wanda’da, Juan Díaz Nehri’nin üzerinde yer alan Marea Verde, eğitim yoluyla değişimi sağlıyor. İki yıl içinde merkez, çoğunluğu okul çocuklarından oluşan yaklaşık 14.000 ziyaretçi ağırladı. Etkileşimli turlar ve yaratıcı programlar, plastik kirliliği, geri dönüşüm ve döngüsel ekonomi konularını öğretiyor.

De Heras’a göre birçok çocuk “tamamen şok oluyor” ve eve geri dönüşüm yapmalarını isteyen, plastik su şişelerinden uzak duran bir tutumla dönüyor. Nehrin barierlerinin hemen ötesinde, her gün bir çöp adası birikiyor; bu da mücadelenin ölçeğine dair görsel bir hatırlatma niteliği taşıyor.

San Miguelito’daki Santa Librada okulunda, okul içi bir geri dönüşüm programı ve yeşil futbol ligi, öğretmenlerin söylediği gibi, daha geniş toplulukta yankılar uyandırmaya başladı.

San Miguelito’daki Santa Librada okulundaki öğretmenler. Fotoğraf: Jessica Rawnsley

“Kesinlikle bir değişim var,” diyor İngilizce öğretmeni Ràmses Córdoba. “Panama’da bir geri dönüşüm kültürü yok. Ama çocukların karton ve plastik getirdiğini görüyoruz ve her yıl ilgi artıyor.”

Okulun tam karşısında, onlarca yıldır nehrin yanında büyük bir yasağı çöp dökme alanı olan, uydu görüntülerinde görünen çöp yığınlarıyla bilinen yer, güneş sarısı banklara sahip bir parka dönüştürüldü. Bu, San Miguelito belediye başkanı Irma Hernández’in, yeni çöp toplama rotaları ve zamanlamaları oluşturmanın yanı sıra mahalleyi temizleme çabalarının bir parçası.

Córdoba şöyle söylüyor: “Zihin değiştirme şu ki, bir yer güzelse, orası çöpün için için bir yer değil.”

Dakikalar sonra, sırt çantası giymiş bir adam yol boyunca yavaşça yürüyerek yaklaşıyor. Küçük bir çöp yığınının yanına duruyor, çantasını açıp boşaltıyor. Yeni toplama zamanlamasına rağmen çöpü oraya neden döktiği sorulduğunda omzunu silkiyor. Onlarca yıldır düzensiz ya da hiç olmayan toplama sonrasında güvenirlik zayıf.

Bu konularda daha fazlasını keşfedin

• Küresel kalkınma
• Güney cepheleri: Latin Amerika ve Karayipler
• Çöp
• Kirlilik
• Panama
• Amerikalar
• Plastik poşetler
• Çevresel sürdürülebilirlik
• makaleler