COP31: Devletler Kendi Elektrik Santrallerinden Çıkan Emisyonları Sınırlamada Başarısız

2026 yılı Kasım ayında düzenlenen yıllık BM iklim zirvesinde bir araya gelen dünya liderleri, gezegeni ısıtan sera gazı emisyonlarını azaltmaya yönelik taahhütlerini ülkelerin hayata geçirmesinin nasıl sağlanacağına dair kalıcı bir zorlukla mücadele ediyor.

Uzun süredir sorunların en önemlilerinden biri fosil yakıtlı santraller olsa da, yeni araştırmalar özellikle yavaş değişen santral türünün, taahhütleri veren ve yasaları yapan hükümetlerin kendisine ait olanlar olduğunu gösteriyor.

Arkadaşlarımla birlikte 134 ülkedeki binlerce fosil yakıtlı santralden çıkan karbondioksit emisyonlarını inceledik. Karşılaştırdığımız bulgular, iklim değişikliğini kontrol altına almaya yönelik küresel hedeflere ulaşmak için önemli bir engeli ortaya koyuyor.

Ülkeler, elektrik sektörünün emisyonlarını sınırlamayı amaçlayan çeşitli fiyatlandırma, düzenleme ve sübvansman önlemleri benimsese de, bu iklim politikalarının etkinliği, elektrik şirketlerinin bu önlemlere tepki vermesine bağlıdır.

Yaptığımız incelemelerde, hükümetlere ait santrallerin grup olarak en yüksek emisyonlara sahip olduğu ve çoğu politika karşısında yatırımcılara ait tesislerin yaptığı kadar hızlı emisyon kesintisi yapmadığı görüldü. Bu, kesinlikle politika gerekliliklerini ihlal ettikleri anlamına gelmiyor, ancak hareket geçmekte daha yavaş kaldılar.

Bunun önemli olmasının nedeni, hükümetlerin dünyanın elektrik üretimi kapasitesinin üçte ikisine yakınını kontrol etmesidir.

Bulgular, küresel ısınmanın sınırlanması için hükümetlerin yalnızca iklim politikaları koymakla kalmayıp, tüm santrallerin bu politikaları anlamlı emisyon kesintilerine dönüştürdüğünü güvence altına almaları gerektiğini gösteriyor.

Santrallerin kimin sahip olduğu iklim politikaları için önemli

Arkadaşlarım Minh Anh Ly ve Musabber Ali Chisty ile benim incelediğimiz 13.661 santralden 5.149’u hükümetlere aitti – yani toplamın yaklaşık %38’i.

Ancak bu hükümetlere ait santraller, incelediğimiz santraller baz alındığında karbon emisyonlarının %69’unan sorumluydu. Topluca bakıldığında santraller, küresel ölçekte iklimi ısıtan karbon kirliliğinin en büyük kaynağıdır.

Ortalama olarak, devlet sahipliğindeki santrallerin yıllık ortalama 910.000 ton karbondioksit yaydığı – bu rakam yatırımcı sahipliğindeki santrallerin ortalaması olan 290.000 tonun üç katı ve kooperatif sahipliğindeki santrallerin ortalaması olan 109.000 tonun sekiz katından fazla – bulundu.

Farklılıkların bir nedeni, hükümetlerin genellikle en kirli yakıtı – kömürü yakan büyük santrallara yatırım yapmasıdır.

Ancak aynı zamanda santrallerin 2018 yılındaki emisyonlarını bir önceki on yıla göre de karşılaştırdık ve bu süre içinde uygulanan farklı ulusal politikaları inceledik. İlginç sonuçlar bulduk.

Yatırımcı sahipliğindeki santrallerin 2009’dan 2018’e emisyonlarını azaltmasıyla istatistiksel olarak ilişkili birkaç politika vardı; bunlar şunları içeriyordu:

• Şirketlerin yaydığı emisyonlar için ücret alan karbondioksit vergileri ve zamanla sıkılaşan sınırlar belirleyen emisyon ticaret sistemleri gibi fiyatlandırma politikaları.

• Fosil yakıtların kullanımına yönelik federal desteği azaltan fosil yakıt sübvansiyonu reformları.

• Hava kirliliği standartları ve kömür santrallerinin yasaklanması ve kademeli olarak kaldırılması gibi düzenleme politikaları.

• Yaratici enerji kuruluşlarını yenilenebilir enerji kullanımını genişletmeye zorlayan yenilenebilir enerji portföyü standartları.

• Yenilenebilir enerji kullanımını artıran sübvansiyon politikaları.

Şirketlerin yaydığı emisyonlar için ücret alan karbondioksit vergileri ve zamanla sıkılaşan sınırlar belirleyen emisyon ticaret sistemleri gibi fiyatlandırma politikaları.

Fosil yakıtların kullanımına yönelik federal desteği azaltan fosil yakıt sübvansiyonu reformları.

Hava kirliliği standartları ve kömür santrallerinin yasaklanması ve kademeli olarak kaldırılması gibi düzenleme politikaları.

Yaratici enerji kuruluşlarını yenilenebilir enerji kullanımını genişletmeye zorlayan yenilenebilir enerji portföyü standartları.

Yenilenebilir enerji kullanımını artıran sübvansiyon politikaları.

Ancak kömür santralleri gelince, yalnızca yenilenebilir enerji portföyü standartları önemli emisyon azaltmasıyla ilişkiliydi. Diğer politikaların emisyonları üzerinde neredeyse etkisi yoktu.

Bu farklılıklar, politikalardaki sıkılığın—yani politikanın ne kadar talepkar olduğu—ve işletmelerin politikalara uyum sağlaması için ne kadar süreye sahip olduğu incelendiğinde de ortaya çıktı.

Hükümetlerin temizliğe neden zorlandığı

O halde, devlet işletmelerinin neden farklı tepkiler verdiği açıklanabilir?

Devlet mülkiyeti, diğer tesislerin daha az maruz kaldığı rekabetçi baskılar yaratır. Örneğin, devlet işletmeleri uygun fiyatlı elektrik sağlama, iş büyümesini destekleme ve hükümetler için vergi geliri yaratma beklenebilir. Fosil yakıt çıkaran şirketlerden ödemelere bağımlı ülkelerde, işletmeler kömür ve gaz tesislerinin çalışmaya devam etmesini sağlamak için siyasi baskıyla da karşılaşabilir.

Güney Afrika’nın devlet işletmesi Eskom, buna güzel bir örnek. Ülkenin en büyük kirleticisi olan yaşlı kömür tesislerinden oluşan bir filosu işletiyor. Ancak aynı zamanda Güney Afrika’ya elektriğin yaklaşık %90’ını sağlıyor ve ülke elektrik açlarıyla karşılaştığında, zaman zaman emisyon standartlarını ihlal etti. Yıllarca süren iklim görüşmelerine rağmen, Eskom’un emisyonları 2010’larda pek düşmedi. 2019’dan beri, kısmen elektrik kesintileri ve ev güneş sistemine daha fazla yönelim nedeniyle yaklaşık %16 düştü.

2018’de Pretoria’da siyasi bir yürüyüş sırasında bağıran Güney Afrikalılar, şirketi modernleştirmeye yardımcı olabilen ancak halkın enerji maliyetlerini önemli ölçüde artırabilecek enerji devi Eskom’un planlanan elektrik tarifesi artışı against protest ediyor. Phill Magakoe/AFP via Getty Images

Bu ek baskı, daha az paydaşa hesap veren ve temizlere üretim yönünde daha doğrudan finansal teşviklere tepki verebilen özel işletmelere göre, devlet güç tesislerinin emisyonlarını azaltmalarını zorlaştırabilir.

Aynı hükümetin hem düzenleyici hem de bir işletmenin sahibi olduğu durumlarda potansiyel bir çatışma da vardır. Yetkililer, elektrik fiyatlarını artırabilecek veya kamu sübvansmanlarını gerektirecek maliyetleri dayatmaktan kaçınabilir. Çalışmamız uygulamanı ölçmediği için, halka ait tesislerin özel muamele aldığı veya yasal gereklilikleri görmezden geldiği iddia edilemez.

Dünya liderleri neyi farklı yapabiliri

Araştırmalarımız, müzakerecilerin BM iklim görüşmelerinde hükümetleri daha iddialı iklim politikaları benimsemeye ve bunları uygulamaya ikna etmenin yanı sıra, hükümetlerin sahip oldukları elektrik santrallerinin bu politikalara gerçekten uymasını sağlamaları gerektiğini öne sürüyor.

Hükümetlerin kendi elektrik santrallerinin emisyonları azaltmasını sağlamak için yapabileceği üç yol şunlardır.

• Hükümetler, İrlanda’nın örneğini izleyerek halka ait tesislere özel olarak emisyon azaltma hedefleri belirleyebilir ve yöneticilerin performans değerlendirmelerini, yatırım onaylarını ve kamu raporlamasını ölçülebilir ilerlemeye bağlayabilir. Yöneticiler bu hedeflere ulaşmaktan sorumlu tutulduğunda, hedeflerin daha fazla dikkat çekmesi muhtemeldir. İrlanda’nın elektrik üretiminden kaynaklanan emisyonları, 2019’da emisyon azaltma hedefleri belirlemeye başlamasından 2025’e kadar çeyrekten fazla düştü.

• Aynı zamanda, tesislerin karşılaştığı mali ve siyasi kısıtlamaları gidermeye daha fazla katkıda bulunabilirler. Örneğin, Fas’ta uluslararası finansman, devlet ayağındaki bir kurumu güneş enerjisi kapasitesini genişletmeye yardımcı olurken, elektrik tüketicilerine yönelik maliyetleri sınırladı. Kömür santrallerinin kapanmasından etkilenen topluluklara verilen destekle birleştirilen benzer önlemler, emisyon azaltmalarını daha uygulanabilir hale getirebilir.

• Ayrıca hükümetler, tüm enerji sektörü yerine bireysel santrallerin emisyonlarına daha yakın ilgi gösterebilir. Karşılaştırılabilir yıllık santriye düzeyinde emisyonların yayımlanması ve kalıcı olarak yüksek kirlilik gösteren tesislerin işaretlenmesi, sektör genelindeki ilerlemenin belirli santrallerdeki ilerleme eksikliğini örtüp örtmediğini ortaya çıkarabilir.

Hükümetler, İrlanda’nın örneğini izleyerek halka ait tesislere özel olarak emisyon azaltma hedefleri belirleyebilir ve yöneticilerin performans değerlendirmelerini, yatırım onaylarını ve kamu raporlamasını ölçülebilir ilerlemeye bağlayabilir. Yöneticiler bu hedeflere ulaşmaktan sorumlu tutulduğunda, hedeflerin daha fazla dikkat çekmesi muhtemeldir. İrlanda’nın elektrik üretiminden kaynaklanan emisyonları, 2019’da emisyon azaltma hedefleri belirlemeye başlamasından 2025’e kadar çeyrekten fazla düştü.

Bu arada, kendi elektrik şirketlerinin karşılaştığı mali ve siyasi kısıtlamaları gidermek için daha fazlasını da yapabilirler. Örneğin Fas’ta uluslararası finansman, devlet sahipliğindeki bir ajansın güneş enerjisini genişletmesine yardımcı olurken, elektrik tüketicilerine yüklenen maliyetleri sınırladı. Kömür santrallerinin kapanmasından etkilenen topluluklara verilen destekle birleşen benzer önlemler, emisyon azaltmalarını daha uygulanabilir hale getirebilir.

Ayrıca hükümetler, tüm enerji sektörü yerine bireysel santral emisyonlarına daha yakın ilgilenmeli. Karşılaştırılabilir yıllık santral düzeyinde emisyonların yayımlanması ve kalıcı olarak yüksek kirlilik gösteren tesislerin işaretlenmesi, sektör genelindeki ilerlemenin belirli santrallerdeki ilerleme eksikliğini örtüp örtmediğini ortaya çıkarabilir.

Bunların hiçbiri, özelleştirmenin iklim değişikliğinin çözümü olduğu anlamına gelmiyor. Devlet sahipliğindeki santraller, uzun vadeli yatırımları koordine etmek ve hizmetten yoksun alanlarda güvenilir elektrik sağlamak gibi özel avantajlar sunar. Veriler ise, hükümetlerin yükümliliklerini yerine getirmesi için kendi santrallerinin emisyonlarına da yakından bakmaları gerektiğini gösteriyor.