Genetik Yolcuları Aspergillus Enfeksiyonlarını Daha da İyileştirilemez Hale Getiriyor

Kaynak: Current Biology (2026). DOI: 10.1016/j.cub.2026.10.033

İnsanlarda hastalık yapan Aspergillus fumigatus mantarının antifungus ilaçlara direnci, daha önce düşünüldüğünden daha kalıcı çıkıyor. Wageningen Üniversitesi ve Araştırmaları (WUR) tarafından Current Biology‘de yayımlanan araştırma, tarımda kullanılan fungisitlerin, bu ilaçlardan farklı etki mekanizmasına sahip olanların bile bu direnci korumaya yardımcı olabileceğini gösteriyor. Bunun nedeni, farklı direnç genlerinin birbirine “sömürerek” bağlanması.

Mikroskopten bakıldığında Aspergillus fumigatus olağanüstüz güze bir mantardır. Ucu şişkin, üzerinde küçük kürecik kümeleri bulunan zarif bir sapı vardır. Bu kürecikler, devasa miktarlarda havada yayılan mikroskobik sporlardır. Mantar doğal olarak çoğunlukla bitki artıklarında ve kompost yığınlarında büyür ve burada bitki malzemesinin ayrışmasına yardımcı olur.

Ancak zayıflamış bağışıklık sistemine sahip kişiler—örneğin kanser tedavisi görenler veya organ nakli geçenler—sporları soluduklarında ciddi şekilde hastalanabilirler. “Bir kişi bu mantarın yol açtığı ciddi bir enfeksiyona yakalandığında, maalesef sonuç çoğu zaman ölümcül oluyor,” diyor Wageningen Üniversitesi ve Araştırmaları tıbbi mikoloji araştırmacısı Eveline Snelders.

Bu yüzyılın başlarından beri, mantara yakalanan hastalarda azoller gibi fungus ilaçlarla tedavi giderek daha az başarılı oluyor. Mantar direnç geliştirdi. Günümüzde Aspergillus enfeksiyonlarının yaklaşık %10’u dirençli bir suş nedeniyle ortaya çıkıyor. Snelders ve arkadaşları, Aspergillus’taki direnç mekanizmalarının birleşimi nedeniyle sorunun daha önce düşündüklerinden çok daha karmaşık olduğunu keşfetti.

Bir açılım

Sorun iki alanda büyüyor: daha çok mantar direnç kazanırken, hassas hastaların sayısı da artıyor. Araştırmalarının erken dönemlerinde Snelders, Aspergillus enfeksiyonlarını tedavi etmek için kullanılan tıbbi azollerin, tarımda mahsülleri tehdit eden diğer mantar türlerini kontrol etmek için kullanılan azollerle benzer olduğunu fark etti.

“Tıp mikolojisi uzmanları olarak, bu kadar yakın ilişkili maddelerin bu kadar büyük miktarlarda kullanıldığından habersizdik. Birkaç farklı isimle ve birkaç farklı kimyasal yapıyla sonuçta tonlarca maddeden söz konusu çıktı. Bu gerçek bir açılımdı.”

Tarımsal ve tıpsal ürünler mantarın aynı enzimini hedef alır. Snelders’in danışmanlığında doktora yapan Hylke Kortenbosch, dirençli Aspergillus’un TR34 ve TR46 varyantlarının Hollanda genelinde havada farklı dağıldığını keşfetti. TR34 zaten ülkenin her yerinde tespit edilirken, TR46 çok sayıda çiçek soğanı tarlası ve sera olan tarımsal alanlarda daha yaygındı.

Şimdi kaygılanmak için başka bir neden var. Bu dirençli Aspergillus varyantları, genellikle tarımda kullanılan iki başka kimyasal sınıfa ait fungisidlere de dirençli çıkıyor. Bu fungisidler tıpsal amaçla kullanılmıyor, ancak yine de tıpsal antifungaller’e karşı direncin korunmasına yardımcı olabiliyor. Kortenbosch’a göre bu, sorunu daha da karmaşık hale getiriyor. “Tarımda, doğal seçilimin en dayanıklı mantarları, birden fazla direnç biçimi taşıyanları tercih ettiği bir ortam yaratıyoruz. Genler birlikte yol alıyor.”

Kendi bahçesinde

Kortenbosch ardından farklı fungisidlerin direnci korup koramadığını inceledi. Bunun için kendi bahçesinden topladığı, kesilmiş ve ilaçlanmamış otları kullandı. Cam şişelerde, dirençli ve dirençsiz Aspergillus mantarlarını otlar üzerinde, farklı fungisidler eklenerek ve eklenmeden üretti.

Deneyle, azol olmayan fungisidlerin bile azole dirençli mantarlara avantaj sağladığı görüldü. Araştırmacılar, tarımda yalnızca azollerin yasaklanmasının sorunu hızlı çözmenin yeterli olmayacağını sonuç çıkarıyor. Farklı direnç genleri birlikte yol aldığı için, başka fungisidler tıpsal tedavilere karşı direncin korunmasına yardımcı olabiliyor.

Yeni ilaç, aynı sorun

Bu nedenle Snelders, DHODH enzimini baskılayan yeni bir ilaç sınıfı da dahil olmak üzere yeni fungisitlerin geliştirilmesi ve kullanımı konusunda derinlemesine endişe duyuyor. Ciddi mantar enfeksiyonlarını, arasında Aspergillus kaynaklı olanları da kapsayan tedavi etmek amacıyla geliştirilen antifungal ilaç olorofim, tarımsal fungisit ipflufenoquin ile aynı enzime hedef alıyor. Snelders, direnç gelişimi örüntüsünün tekrarlanmasından korkuyor.

“Gerçekten istediğiniz şey, aynı ilaç sınıfının tarımda da kullanılmadan, yalnızca hassast hasta grubundaki Aspergillus enfeksiyonlarının tedavisinde ayrı bir sınıf olarak rezerve edilmesidir.”

Snelders’e göre dirençle mücadele, dahil olan tüm tarafların sorumluluk almasını gereştiren geniş kapsamlı bir yaklaşım gerektiriyor. “Bu ürünlerin kullanımını durdurmak kolay değil. Karmaşık bir sorun ve bir sisteme sıkışıp kaldık. Ancak dikkat çekmeye devam etmek ve dahil olan herkesi sorumluluk almaya ikna etmeye devam etmek istiyoruz. Sorun kendi kendine ortadan kalkmayacak ve tarımda fungisit kullanımının azaltılması önemli.”

Hylke H. Kortenbosch et al., Non-triazole agricultural fungicides indirectly select for triazole resistance in the human pathogen Aspergillus fumigatus, Current Biology (2026). DOI: 10.1016/j.cub.2026.10.033

Dergi bilgileri:
Current Biology

mantarlar
mikoloji

Bu hikayenin arkasında

Bu hikayenin arkasında kim var?

BA sanat tarihi, MA malzeme kültürü. Eski müze editörü, paramedik ve organ nakil koordinatörü. 2021’den beri Science X için editörlük.
Profilin tamamı →

Mathematiksel biyoloji alanında lisans, yaratıcı yazım alanında yüksek lisans. Bilim ve dil üzerine özgün bakış açılarıyla dünya genelinde birçok bölgeyi gezen bir yazar.

Tam profil →

Kaynakça

:
Genetic hitchhikers make Aspergillus infections even harder to treat (2026, 9 Kasım)
9 Kasım 2026’da şu kaynaktan erişildi: https://phys.org/news/2026-11-genetic-hitchhikers-aspergillus-infections-harder.html

Bu belge telif hakkına tabidir. Özel çalışma veya araştırma amacıyla yapılan adil kullanış haricinde, içeriğin hiçbir kısmı yazılı izin olmadan çoğaltılamaz. İçerik yalnızca bilgi amaçlı sunulmaktadır.