Halloween’de Amatör Gökbilimciler İçin Küçük Gezegen Sürprizi

Dış güneş sistemi, Vera C. Rubin Gözlemevi’nin sırlarını ortaya çıkarmaya başladı.

Gözlemevinin gökyüzünü on yıllık dönemde taramaya başladığı beş ayı geçmeden, potansiyel yeni bir cüce gezegen zaten verilerinde ortaya çıktı; astronomlar bu hafta Washington eyaletinin Spokane kentinde düzenlenen Amerikan Astronomi Topluluğu’nun Gezegen Bilimleri Bölümü toplantısında bu buluları duyurdu.

Başka bir ekip, toplantıda ve Astrophysical Journal Letters‘de Neptün’in yörüngesini paylaşan, buzlu cisimler olan birkaç yeni Neptün Truva cismini duyurdu. Bulgular, güneş sisteminin soğuk sınırlarındaki Kuiper Kuşağı’na dair astronomların resmini dolduruyor.

“Birazcık 1800’lerde ve 1900’lerin başında, güneş sisteminin genel olarak nasıl göründüğünü keşfeder gibi bir his veriyor,” diyor Simi Valley, California merkezli amatör astronom Sam Deen. “Kuiper Kuşağı’nın çoğunu oluşturan şeyin ilk başta ne olduğunu öğreniyoruz.”

Potansiyel bir cüce gezegen tarihsel verilerin içinde gizliydi

Şili’de bir dağın tepesinde konumlanan Vera C. Rubin Gözlemevi, her iki günde bir tüm güney gökyüzünü haritalamak ve soluk ve hızlı hareket eden kozik cisimleri aramak için bir görev üstlendi. Gözlemevinin ilk görüntüleri 2025’in Haziran ayında alındı ve 2026’sının Haziran ayında resmen on yıllık taramaya başlandı.

Resmi tarama başlamadan önce bile Rubin, Plüton’un milyarlarca kilometre gerisinde yörüngede dönen bir cismin hareketini tespit etti. Rubin, cismi 4 Mart ile 11 Temmuz tarihleri arasında 20 gecede 30 kez gözlemledi. Ancak 13 Ekim’e kadar kimse onun orada olduğunu bilmiyordu; o gün Massachusetts, Cambridge’deki Smithsonian Astronomical Observatory’dan astrofizikci Matt Holman, verilerdeki hareket eden ışık noktaları için bir arama yaptı.

Cismi, 2026 ED138 olarak adlandırıldı; Dünya’nın Güneş’e olan uzaklığının yaklaşık 47 katı kadar uzakta görünüyor. Parlaklığı, 600 ile 1.500 kilometre arasında bir genişliğe sahip olduğunu ima ediyor; Ceres ve Makemake gibi diğer cüce gezegenlerle aynı ölçüde, potansiyel olarak büyük olabilir. Bu, muhtemelen küresel olması için yeterli kadar büyük, yani bir cüce gezegen.

“Gerçekten çok büyük. Lanet olsun, kocaman,” Deen diyor. “Ne dersen de, yine de son 19 yılda güneş sisteminin tamamında bulduğumuz en büyük şey bu.”

Holman ne bulduğunu fark ettiğinde heyecanlanmış ama şüpheciymiş. “Oldukça heyecan verici bir şey,” Holman, 27 Ekim’deki toplantıda düzenlenen basın toplantısında söyledi. “Ancak bu kadar boyutta olabilecek bir şey keşfederken yapmanız gereken şeylerden biri, bunun gerçek olduğunu doğrulamaya çalışmak.”

Holman ve meslektaşları, 2016’da Şili’de komşu bir tepede bulunan Karanlık Enerji Kamerası’nın arşivlenmiş verilerindeki aynı nesneye ait gözlemleri bulabildiler.

Deen, onu daha da geriye, 1954’te California’daki Palomar Gözlemevi’nde gerçekleştirilen bir gökyüzü taramasının bir parçası olarak alınan fotoğraflara kadar izleyebildi. Diğer amatör gökyüzü gözlemcileri bağımsız olarak aynı gözlemleri buldu.

“Palomar’dan 1954’te bir görüntü aldılar ve ilk alından yaklaşık yarım saat sonra, ikisi de tamamen tesadüfen ED138’in nerede olması gerektiğine işaret eden bir görüntü,” diyor Deen. “Ve gerçekten çok belli. Orada olması gerektiğini biliyorsan, pek de soluk değil.”

O zaman neden şimdiye kadar kimse ona dikkat etmedi? Kısmen ED138 gökyüzünde sürünerek ilerliyor, güneşin etrafında her 280 yılda bir dönüyor. Ayrıca Samanyolu’nun yoğun yıldız arka planına karşı hareket ediyordu ve orada kayışıyordu.

Deen, potansiyel yeni cüce gezegenin Halloween’de uzak bir yıldızın önünden geçmesini gözlemlemeyi umuyor. Karanlık bir yıldızın önünden geçiş olarak adlandırılan bu tür bir gözlem, söz konusu cüce gezegenin boyut ve şekli hakkında daha fazla detayı ortaya çıkarabilir ve hatta uyduları ya da halkaları olup olmadığını gösterebilir. Genellikle bir nesnenin yörüngesini yeterince anlamak ve bir geçişi öngörmek yıllar alır, diyor Deen. “Bunu hemen yapabilmek, gerçekten bir çocuğun şeker dükkanında olması gibi.”

1. Nereye bakmaları gerektiğini öğrendikten sonra amatör gökbilimciler, onlarca yaşındaki teleskop görüntülerinde yeni cüze gezegeni bulmaya başladı. Buni Palomar Teleskopu’ndan 1954 yılına ait. ED138, ortadaki soluk nokta (kırmızı daire) ve iki görüntü arasında hafifçe soldan sağa hareket ediyor.

   Caltech, Space Telescope Science Institute

   

2. Nereye bakmaları gerektiğini öğrendikten sonra amatör gökbilimciler, onlarca yaşındaki teleskop görüntülerinde yeni cüze gezegeni bulmaya başladı. Buni Palomar Teleskopu’ndan 1954 yılına ait. ED138, ortadaki soluk nokta (kırmızı daire) ve iki görüntü arasında hafifçe soldan sağa hareket ediyor.

   Caltech, Space Telescope Science Institute

Buzlu cisimler güneş sisteminin başlangıcına dair ipuçları sunabilir

Yeni keşfedilen Neptün Trojancılarının bir kısmı da Samanyolu’nun önünde kalarak gizlenmişti. Bu asteroitler Neptün’ün yörüngesinde, ancak gezegenin 60 derece gerisinde aynı yörüngeyi paylaşır. Gökbilimciler, bunların güneş sisteminin ilk yapı taşlarından bazıları olduğunu ve gezegen oluşumu ile evrimine dair eski bir kaydı içerdiğini düşünüyor.

Diğer gezegenlerin de Trojancıları var. Jüpiter’in binlercesi bulunuyor. Gökbilimciler Neptün’ün çok daha fazlasına sahip olduğunu düşünüyor, ancak şu ana kadar Neptün’ün önünde yörünge yapan cisim kümesinde yalnızca 30 tanesini, arkasında yörünge yapan kümede ise yalnızca ikisini görebildiler.

“Bu [Trojancı gruplarının] sayıca simetrik olmasını bekleriz, dolayısıyla ikiden fazlasını bulmanız gerekir,” gezegen bilimci Meg Schwamb, 28 Ekim’deki toplantıda bir basın toplantısında şunu söyledi.

Sondaki bulut, son 15 yıldır Dünya’nın bakış açısıyla Samanyolu’nun önünden geçiyordu. Bu kalabalık arka planın önünde bireysel Trojancıları yakalamak, Schwamb’ın dediği gibi “pırpırlı bir elbisede iğne bulmak” gibiydi; Schwamb, Kuzir İrlanda’daki Belfast Queen’s Üniversitesi’nden.

Schwamb ve meslektaşları, Vera Rubin verilerini teleskobun test edildiği devreye alma aşamasında (commissioning phase) alınan verilerden inceledi. Bu erken dönem veri setinde ekip, kuyruğundaki iki daha Trojan cismi ile bir aday tespit etti. Bu cisimlerin bileşimi, öndeki Trojanlara benziyor ve bu durum güneş sisteminin oluşumuyla ilgili teorlerle uyumlu.

“Sanki işler biraz şanslı gitti,” dedi Schwamb. “Bu cisimler devreye alma taramasına bulaştı.”

“Bu, Rubin Gözlemevinin önümüzdeki on yıllık görevinde yapacaklarının aslında bir aperatifi,” diye ekledi. “Muhtemelen bu cisimlerden yüzlerce daha bulunacak.”

Bu keşiflerin yarattığı heyecanın bir kısmı, Kanada’daki Regina Üniversitesi’nden astronom Sam Lawler’a göre, teleskobun görüş alanında çaprazlayan parlak uydulardan gözlemlerin kaybolması endişesiyle gölgeleniyor.

“Her zaman eklemem gereken can sıkıcı konu, artan uydu sayısının bu keşifleri zorlaştıracağı,” diyor Lawler. “Her hafta yüz yeni uydu fırlatılıyor ve bu uydular giderek daha büyük ve parlak hale geliyor. Bu keşifler bunun nedeniyle zorlaşacak.”

Ancak uydular olsa bile, Lawler Rubin’den çok daha fazla heyecan verici keşif bekliyor.

“Sadece bir cüce gezegeni bu kadar hızlı bulmak, belki daha büyük bir şey buluruz,” diyor. “Orada Mars büyüklüğünde bir şey olabilir. Ve o zaman tüm gezegen tartışmasını yeniden başlatırız. Eğlenceli olur.”