Van Gogh’un ‘Gece Yıldızları’ Hayal Ürünü mü, Gerçek Bir Gökyüzü mü?

Vincent van Gogh’un “Yıldızlı Gece” eserinin, belirli bir gökyüzüne dayanmış olması muhtemel: 22 Temmuz 1889, Fransa’da şafak sökerken.

Bu doğruysa, ünlü tablonun hayali gözlemlere değil, gerçek gözlemlere dayandığı anlamına gelir; bunu astronom Elijah Jeong-hyun Kim ve arkadaşları 22 Ekim’de Scientific Reports dergisinde bildiriyor.

“Bir uydurma gökyüzü, belirli bir tarihin gökyüzüne bu kadar nasıl uyabilir?” diye yazıyor ekip. “Gözlem ile hayal genellikle ya ya da olarak ele alınsa da, ‘Yıldızlı Gece’ bu ikisinin tek bir tuvalde varlığını gösteriyor.”

Sanat tarihçileri, “Yıldızlı Gece”yi genellikle van Gogh’un kardeşi Theo’ya yazdığı bir mektuba dayanarak 1889’in ortalarına tarihlendirir.

“Sonunda zeytin ağaçlarıyla bir manzara ve ayrıca yıldızlı bir gökyüzünün yeni bir çalışması buldum,” diye yazmış van Gogh, 18 veya 18’in civarında. Yaklaşık bir ay önce van Gogh, Fransa’daki Saint-Rémy-de-Provence’taki bir hastaneye yatmıştı. “Yıldızlı Gece”nin, odasının penceresinden görülen manzarayı temsil ettiği düşünülüyor. Kısa bir süre sonra van Gogh, altı hafta boyunca resim yapmadığı bir hastalığa yakalandı; bu yüzden çoğu tarihçi “Yıldızlı Gece”nin o tarihten önce yapılmış olması gerektiğini düşünüyor.

Bu mektup, San Marcos’taki Texas State Üniversitesi’nden astronom Donald Olson tarafından güçlü bir kanıt olarak görülüyor; Olson, astronominin sanat tarihinde nasıl ortaya çıktığı hakkında yazılar yazdı. Tarihçiler, “çünkü van Gogh bunu kendisi söyledi” diyor, o tarihi tercih ediyor.

Bu varsayım, yine de bazı karışıklıklara yol açmış. 1980’lerde iki astronom, tablodaki yıldızları Saint-Rémy’deki gerçek gökyüzleriyle Temmuz ortasında eşleştirmeye çalıştı. Biri, gökyüzünün 19 Haziran 1889’a ait olduğunu ve döner yıldızlardan oluşan kümenin Oğlak takımyıldızı olduğunu öne sürdü.

Ancak diğeri, yaklaşık 70 kilometre uzaklıktaki Aix-en-Provence’taki bulutlu hava raporlarına dayanarak, tablonun 19 Haziran’da yapılamayacağını sonuçlandırdı. Bu çalışma, tablonun “sabah gökyüzünün bir görüntüsünü oluşturmak için inşa edilmiş bir göksel kompozisyon” olduğunu iddia etti.

Seul, Güney Korea’da SLLAB Inc. adlı bir teleskop üretim şirketi kuran Kim, “Yıldızlı Gece”e ilgi duymaya başladığında 6. ay tarihini bilmiyordu. “Önceki astronomik çalışmaların aksine, özgürce başlabilirdik,” diyor.

İşinin gereği olarak Kim, hangi yıldızların ne zaman görüleceğine dair bir sezgiye sahipti. “Teleskobu gökle ilk hizalamasıyla yönlendiren benim gibi insanlar, yıldızların nerede olduğunu doğal olarak ezberler,” diyor.

Aries (Koç) kuramından şüpheliydi. O takımyıldızındaki yıldızlar, alacakaranlık gökyüzünde o kadar da görünür değil, “bir ressamı etkilemeye neredeyse yetmeyecek kadar zayıf,” diyor.

Bunun yerine Kim, yıldızları Boğa takımyıldızında yan yatmış bir V şekli oluşturan Hiyadlar yıldız kümesine benzetmişti. Bu kuramı test etmek için kendisi ve meslektaşları, tablodaki yıldızların belirli bir takımyıldızına ne kadar iyi uyduğunu sayısallaştırmak için Procrustes şekil analizi adı verilen istatistiksel bir yöntem kullandı.

Gökyüzünde hizalama?

Araştırmacılar, “Yıldızlı Gece”deki (ilk görsel) V şeklindeki yıldız kümesini Hiyadlar yıldız kümesi (orta görsel) ile karşılaştırdı. Ortaya çıkan grafik (son görsel) gerçek yıldızları (mavi) ve tablonun yıldızlarını (turuncu) birbirine göre eşliyor. Mükemmel bir şekilde örtüşmüyorlar ama araştırmacıların dediğine göre şüphe çektirecek kadar yakınlar. Sn etiketi “Yıldızlı Gece”yi temsil ederken, takımyıldızın Yunanca harfleri tipik astronomi gösterimini temsil ediyor.

1. E.J. Kimet al./Scientific Reports, 2026

2. E.J. Kimet al./Scientific Reports, 2026

3. E.J. Kimet al./Scientific Reports, 2026

Ekip, yöntemi büyük İnek’in açıkça betimlendiği başka bir van Gogh gökyüzü manzarası olan “Rhône Üzerinde Yıldızlı Gece” üzerinde de test etti. “Büyük İnek dışında, Vincent’ın resmettiğini kesin olarak söyleyebileceğimiz bir yıldız deseni yok,” diyor Kim. Her iki tabloda da sanat ile gökyüzü arasındaki uyum derecesinin benzer çıkması büyük bir ipucu oldu.

Kim ayrıca ay’ın konum ve evresini (19 Haziran’da belirginleşen hilal, tablodaki keskin azalan hilalle zıt biçimde) ve Venüs’ü kullanarak tablonun tarihini daha kesin biçimde sınırladı. 1980’lerde mevcut olmayan bilgisayar simülasyonlarını kullanarak, 1889’daki belirli tarihlerde gök cisimlerinin konumlarını saniyesine kadar hesapladı. Hatta tablonun görüş alanını bulmak için 2019 yılında Haziran ve Temmuz aylarında Fransa’ya gitti. Sonuç olarak ekip verileri için en uygun tarih 22 Temmuz 1889 oldu.

“Sonunda o noktayı bulduğumuz, çizimi görüş alanının üzerine yerleştirdiğimiz ve mükemmel uyduğunu gördüğümüz anı hâlâ unutamıyorum,” diyor Kim. “Vincent’in 130 yıl önce ayak bastığı yerde duruyordum. Ve 22 Temmuz 1889’un ayını, Hiyadları ve Venüs’ü tablonun görüş alanının tam içine oturduğunu doğruladığım anda hissettiğim coşku hâlâ yanımda.”

Kim’in coşkunu söndürmek istemiyoruz ama Olson’a göre bu görüş alanı, van Gogh’un gördüğü şeyin aynısı olmayabilir.

“Yazarların, Hiyadlar tablonun büyük kısmını dolduruyor iddiasının temelini oluşturan dar görüş alanı, ‘Yıldızlı Gece’nin yuvar tepeleri ve kayalıkları kapsayan çok daha geniş görüş alanıyla tutarsızdır,” diyor. Bu da makalenin sonuçlarını şüphe altına alıyor.

Olson bir deney öneriyor: Amatör bir gök bilimciye ‘Yıldızlı Gece’nin Hiyadları betimlediğini söyleyin ve V şeklinin sol alt köşesindeki Aldebaran yıldızını göstermesini isteyin. Gerçek yaşamda bu, Hiyadların en parlak yıldızıdır. Ancak tabloda çok daha belirgin başka yıldızlar var.

“Eğer teorisi doğruysa, bu kolay olmalı,” diyor Olson. Kim ve arkadaşları Aldebaran’ı ‘Yıldızlı Gece’deki selvi ağacının solundaki iki yıldızdan biri olarak tanımlıyor. Ama Olson diğerlerinin onu farklı göreceğini düşünüyor. “İyi bir tahminle, Hiyadları görmeye yönlendirilseler bile, deneyimli bir amatör gök bilimci Aldebaran’ı selvi ağacının solundaki iki yıldızdan hiçbiri olarak tanımlamayacaktır.”