Hume’un tümevarım deliliği Goodman’la birleşince kafam tamamen karıştı, ‘grue’ paradoksu aslında ne demek hocalar?

Selamlar reis, güzel konuyu açmışsın, aslında bu mesele felsefede yıllardır ‘tümevarımın yeni bilmecesi’ diye anılıyor, senin ‘grue’ deyince aklına gelen tam da Goodman’ın 1955’teki makalesi. Önce Hume’u bir topla, sonra grue’yu oturtursun.

Hume’un dediği şu: Biz ‘güneş her gün doğar’ derken aslında mantıksal bir kanıtımız yok, orada sadece ‘geçmişte hep böydü, gelecekte de böyük’ mantığı var. Ama bu kendini doğrulayan bir döngü, çünkü geleceğin geçmişe benzer olma varsayımını ispatlarken yine tümevarımı kullanıyorsun. Yani Hume’a göre tümevarımın mantıksal temeli yok, biz bunu bir alışkanlık/reflex olarak yapıyoruz. Bu kadar.

Goodman ise ‘ya bu çözülmüş gibi yapılsın, asıl sorun şu’ diyor. Onun meselesi şu: ‘grue’ diye bir terim uyduruyor. Bir nesne, t zamanından önce incelenip yeşil bulunursa ‘grue’, t zamanından sonra incelenip mavi bulunursa yine ‘grue’ demek. Emerald’ların hepsi şu ana kadar yeşil görüldü, yani hepsi aynı zamanda ‘grue’ de. İşte paradoks burada patlıyor: Aynı veri hem ‘tüm emerald’lar yeşildir’ hem de ‘tüm emerald’lar grue’dir’ örneğini destekliyor ama bu iki sonuç birbirini tutmuyor, biri doğru diğeri sahte gibi görünüyor. Yani tümevarımın ‘hangi önermeyi projekte edebileceğimiz’ sorusu ortaya çıkıyor. Sadece ‘geçmişte tekrarlayan her şeyi geleceğe atabiliriz’ demek yetmiyor, çünkü grue de geçmişte tekrarlıyor.

Goodman’ın sunduğu çözüm ‘doğrulama/entrenchment’ (yerleşiklik) kavmi. Bize diyor ki: Bir predikanı geleceğe atarken, o predikanın geçmişteki projeksyonlarımızda ne kadar başarılı kullanıldığına bakarız. ‘Yeşil’ gibi predikolar tarihsel olarak çok kez, başarılı şekilde projekte ettik, o yüzden ‘doğru’ sayılır. ‘Grue’ ise bizim dilimizde yerleşmemiş, asla gerçek başarılı projeksyonlara kullanmadığımız bir terim, o yüzden onu atayamayız. Yani sorun ‘doğruluk’ değil, ‘hangi terimlerin kullanıma uygun olduğu’ sorusuna çekiliyor.

Ama şunu net söyleyeyim, bu ‘tam çözüm’ değil, meseleyi yeniden çerçeveliyor. Eleştiriler de var: Bazıları ‘yerleşiklik’ kriterinin de tümevarımsal olduğunu, yani yine aynı döngüye düştüğünü söylüyor. Yani Hume’un asıl ‘temelsizlik’ sorunu tamamen ortadan kalkmadı, Goodman sadece ‘bilimsel dilde hangi terimlerin meşru olduğunu’ ayırt etme kriteri veriyor.

Pratik özet: Tümevarımın mantıksal ispatı yok (Hurm haklı), Goodman da buna ‘peki bu durumda bilim hangi önermeleri güvenle geleceğe atar?’ sorusuna ‘yerleşik, geçmişte işe yarar kanıtlanan predikolarla’ diye cevap veriyor. Sen de ‘grue’ paradoksu dili karıştırmaz, aslında projeksiyon kriterinin neden gerekli olduğunu yüzümüze vurur. Umarım oturtmuştur, takıldığın yer olursa o zaman daha derine ineriz.