Endonezya’nın Çin’den müzakere dersi alması: Öğreten ile pazarlık yapılacak taraf aynı ülke mi?

Endonezya’nın Koordinasyon Bakanlığı (Ekonomik İşler), geçen hafta 32 memurunu ticaret, yatırım ve madencilik alanlarında daha keskin müzakereciler yetiştirmek amacıyla Çin‘e gönderdi. On günlük eğitim programı, ülkenin ihracat pazarlarını çeşitlendirme, değerli doğalgaz kaynaklarından yerelde katma yakıt ele geçirme çabalarını desteklemek için tasarlandı. Ancak programın sunucusu ve mali yüklenicisi olan Çin hükümetiyle Endonezya’nın en acil müzakere konularının büyük bölümü arasında derin bir tutarsızlık bulunuyor.

Eğitim, ticaret açığının tek yılda neredeyse ikiye katlandığı bir dönemde verildi. 2023’te küçük fazla veren Endonezya’nın Çin ile dengesi 2024’te yaklaşık 11,4 milyar dolar açık verdi; 2025 için yapılan tahminler açığın 20,5 milyar dolara yaklaştığını gösterirken, ülkenin resmi istatistik kurumu da benzer biçimde derinleşen bir eğilim raporladı.

Ticarete bakıldığında ders almanın öğreteni seçmesi

Açığın içeriği, müzakerecinin endişe etmesi gereken kalıba işaret ediyor. Endonezya Çin’den makine, elektronik ve araç gibi yüksek değerli mamul malları büyük ölçüde satın alıyor; buna karşılık sattıkları demir-çelik, palmiye yağı ve nikel gibi değer zincirinin en altında yer alan kaynak ürünü.

Bu kalıp, Çin-Güneydoğu Asya arasındaki 16 yıllık serbest ticaret anlaşması yürürken bile düzelmedi. Nikelin durumu bu dengesizliğin nasıl kök saldığını açıkça gösteriyor: Jakarta 2020’de ham nikel cevheri ihracatını yasaklayıp yatırımcıları yerelde kavurucu kurmaya zorladı ve büyük bir yatırım çekerek dünyadaki nikelin yaklaşık yüzde 60’ının kaynağı oldu.

Bu işleme kapasitesinin sahipliği birkaç ülkeye yayılmadı. Tsingshan Holding Group ve Jiangsu Delong önderliğindeki Çin firmaları şimdi Endonezya’nın nikel kavurucu kapasitesinin tahminen yüzde 70 ile 75’ini kontrol ediyor. Endonezya cevheri ve araziyi sağlıyor; Çin sermayeyi sağlıyor ve kârın büyük bölümünü koruyor.

Endonezyalı bir ticaret müzakerecisinin bakışı

Sermayeyi çekmek için hükümet cömert koşullar sundu: Şirket gelir vergisi muafiyetleri 15 ile 20 yıla kadar uzanabiliyor, cevheri devletçe belirlenen ve piyasa fiyatlarının belirgin altında olduğu bir fiyattan temin etme imkanı ve sübvanze edilmiş enerji sağladı.

Tsingshan yalnızca 2015’ten beri Endonezya’ya yaklaşık 10 milyar dolar yatırdı ve iki on yıllık vergi muafiyetinden yararlandı. Buna karşılık yerel madenci firmalar cevherlerini kontrollü fiyatlarla iç piyasada satmak zorunda, bu da genişlemeye pek teşvik etmiyor.

Düzeltme geç geldi

Jakarta bu koşulların bir kısmını geri çekmeye başladı: Bu yıl yeni nikel demiri projeleri için vergi muafiyetlerini kıstı ve yatırımcıları daha yüksek değerli, batarya dereceli işlemeye yönlendirdi. Hoş karşılanan bir düzeltme olsa da geç geldi; zaten imzalanan eski anlaşmalar ortadan kalkmayacak.

Müzakereye dair üçüncü bir sahne paralel bir izde ilerliyor. 2023’ten beri Endonezya, maliyet aşımı toplam finansmanı 7,2 milyar doların üzerine çıkaran Jakarta-Bandung yüksek hızlı tren hattı olan Whoosh’un arkasındaki borcu yeniden yapılandırmaya çalışıyor; borcun dörtte biri Çin Gelişim Bankası’ndan ödünç alındı.

Bir yılı aşkın süren görüşmeler sürdü ve Büyükelçi Wang Lutong koşulları açıklamadan müzakerelerin iyi ilerlediğini tekrar tekrar söyledi. Bu ay Endonezya Maliye Bakanlığı nihayet bir anlaşma açıkladı: Yaklaşık 1 trilyon Rupiah, yani yaklaşık 56,7 milyon dolar tutarında yıllık taksitler, 80 yıllık bir vadeye yayıldı.

Bir altyapı kredisi için 80 yıllık geri ödeme planının kağıt üzerinde yönetilebilir görünmesi bile, masada ne kadar gücün Çin’in tarafında olduğunu gösteriyor.

Müzakere dinamiklerine dair analiz

Ders kötü değil; sorun çerçeve

Bunların hiçbiri Çin’in sponsorluğundaki müzakere eğitimini kötücül yapmıyor. Herhangi bir devlet memurluğunun, büyük bir ticaret gücünden profesyonel müzakerecilerin nasıl düşünüp hazırlandığını öğrenmek istemesi makul. Asıl sorun çerçeve.

Endonezya, bu yıl başlayan OECD üyeliği başvurusunun teknik incelemesi, Washington ile süren vergi müzakeraları ve tek bir alıcıya aşırı bağımlılıktan kurtulmak için uzun süredir sürdürülen ihracat pazarlarını çeşitlendirme çabası gibi sonuçları önemli çok sayıda görüşmeye giriyor.

Eğer Endonezyalı memurların bu odalara getirdiği müzakere içgüdüleri, en çok karşılarında güce ihtiyaç duydukları hükümet tarafından tasarlanıp sunulan bir programla şekillendirildiyse, bunun zamanla kimin çıkarlarını biçlendirdiğini sormak yerinde olur.

Wang Lutong burada sadece tanık değil. Aynı büyükelçi; müzakereciler eğitim programının amacının uzun vadeli stratejik ortaklık için güven inşa etmek olduğunu söyledi ve Whoosh borç görüşmelerine dair soruları yanıtladı. Güven, bağlam bu olduğunda iddia edildiğinden kazanılması daha kolay.

Sınav basit

Endonezya işbirliğinin değer mi olduğunu basit bir sınavla ölçebilir: Ticaret açığı daralıyor mu? Nikel tedarik zincirinin sahipliği çeşitleniyor mu? Whoosh geri ödeme planı gerçekten ayakta duruyor mu? Ve gelecek mali teşvikler, ödünç veren veya yatırımcı olan için olduğu kadar Endonezya için de avantaj sağlayacak koşullarda müzakere ediliyor mu?

Endonezya gerçek kartlara sahip: Büyük bir pazar, geniş mineral rezervleri ve stratejik konum. Sorun Endonezya’n Çin’de müzakere dersi alıp alamayacağı değil; aksine, en çok ona müzakere etmesi gereken ve gerekliğinde karşılarında olması gereken tek ülkeden öğüt alma lüksü var mı.

Bu görüşler, CELIOS’un (Ekonomik ve Hukuki Çalışmalar Merkezi) Çin-Endonezya ve MENA-Endonezya masalarını yöneten Muhammad Zulfikar Rakhmat ile CELIOS yönetim kurulu başkan yardımcısı Bhima Yudhistira Adhinegara’ya ait.