Fountain” eseriniz güldürebilir veya kaşlarınızı çatlatabilir; Marcel Duchamp’ın 1917 tarihli ikonik heykelinin neden hâlâ

Marcel Duchamp’ın 1917 yapımı “Fountain” adlı eseri, güldürebilir veya kaşlarınızı çatlatabilir; ancak bu şekilde olması zorunlu değildir. Sanat felsefesinin merkezinde yer alan temel bir kaygıyı özetler: Bir şeyi sanat yapan nedir ve buna kim karar verir? Ne yazık ki ya da ne de olsa zevklerimiz ne olursa olsun, sanat kabul görmüş sistemleri sallar ve bildiğimizi sandığımız şeyleri yeniden düşünmemizi zorunlu kılar.

Filantri bir örnekle bu düşüncenin ta kendisini “Fountain” içinde bulmak mümkündür. Eser, 10 Ekim 2026’da kapılarını açacak ve 31 Ocak 2027’ye kadar sürecek olan Philadelphia Sanat Müzesi’nin yakında düzenleyeceği Duchamp retrospektifinde de sergilenecek. Müzenin kalıcı koleksiyonunda yer alan eser, sanatın ne olduğu ve olabileceğine dair Duchamp’ın ölümsüz sorularını yeniden gözden geçirecek Serginin müzayedesi için güncel kurlar da hesaba katılmalıdır.

Hazır nesnelerle başlatan bir tartışma

1917 tarihli özgün “Fountain” yalnızca fotoğraflar aracılığıyla günümüze ulaşmış; ardından 14 adet yetkili tam ölçekli replika üretilmiştir. Philadelphia Sanat Müzesi’nin sahip olduğu en eski örnek, Duchamp tarafından 1950’de imzalanmıştır. Eser, sanatçıya dair basını sürekli besleyen bir tartışma dilini sürdürmüştür; bu tartışma dört yıl önce, Duchamp’ın 1912 yapımı “Merdivenleri inen çıplak (No. 2)” adlı tablosunun New York’ta düzenlenen 1913 Armory Show’da büyük yankı uyandırmasıyla başlamıştı.

Jurnalist Julian Street, tablonun bir “kiremit fabrikasının patlamasına” benzediğini öne sürmüştür. Eski başkan Theodore Roosevelt ise banyosundaki bir Navajo halısının, armory sergisinde sergilenen kübist sanatçıların eserlerinden çok daha tatmin edici ve dekoratif bir resim olduğunu açıklamıştır.

Eserin öyküsü, New York’ta Nisan 1917’de düzenlenen Bağımsız Sanatçılar Derneği Sergisi ile başlar. Duchamp, derneğin kurucularından biri olmuş; her üyenin jüri olmadan eser sergileyebileceğine dair demokratik ilkeyi yerleştirmiştir. Bu ilkeyi sınayan sanatçı, porselen bir idrar kabını satın almış, yanına çevirmiş, “R. Mutt 1917” imzasını atmış ve takma adıyla başvurmuştur.

Sanatçının dostu ve satranç ortağı John Cage, 1988’de şunları söylemişti: “İnsanların yeni fikirlerden neden korktuklarını anlayamıyorum. Ben eski fiklerden korkuyorum.”

John Cage

Sergi yöneticileri eseri resmi sergiden çıkarmış ve ana gösteri alanının dışına, bir bölücü arkasına yerleştirmiştir. Sanatçı ve derneğin aynı zamanda yönetim kurulu üyesi olan koleksiyoncu Walter Arensberg eser savunmuş; ayrıca onu satın almayı planladığı aktarılmıştır. Her iki isim de protesto amacıyla görevinden istifa etmiştir.

Bakıcıyı eserin içine çeken bir yaklaşım

Duchamp, Paris’teki Académie Julian’da eğitim görmüş ve geleneksel çizim ile resme tam yetkinliğe sahipti. Hazır nesnelere bu yanaşmazdan önce teknik becerisinden yoksundu; aksine zihni meşgul eden bir sanatı, kendi deyimiyle “retinal sanat” olarak nitelendirdiği – yani gözü primarily hoş yapan sanatı – önceliklendirmiştir.

Filadelfiya’da “Fountain”‘ı görmek, müzenin diğer iki büyük Duchamp eserinin anahtarını sunar: “The Bride Stripped Bare by Her Bachelors, Even (The Large Glass)” ve “Étant donnés”. “Fountain” içinde beden işlevleriyle kurduğu çağrışımlarla ima ettiği erotik ögeler, “Large Glass” içinde tatminsiz bir arzuya evrilmiştir. “Étannt donnés”in ise erotizmi açık ve gözetleyici biçime bürünmüştür; bakıcılardan aşınmış bir kapının deliklerinden içeriye göz atmalarını ister.

“Fountain” içindeki imalatçı tesisat sistemlerine gönderme, aynı zamanda sanatçının mekanik temaları keşfi için de bir öngörü niteliği taşır. “Large Glass”in dokuz bekarı karmaşık bir makine düzeneğinin parçasını oluşturur. “Étannt donnés”inse çerez kutusunun içindeki bir elektrik motoru, delikli bir diski çevirerek akan bir şelalin yanılsamasını yaratır.

Üç eser de sanatı kendi kendine kapanmış bir imgeden; nesne, fikir, bağlam, şans ve bakıcıyı içeren bir karşılaşmaya doğru yönlendirir. “Fountain” tesisatı sanatçının seçimiyle dönüştürür; “Large Glass”, nakliye sırasında kazara kırılmasıyla oluşan çatlaklar aracılığıyla şansı içerir – Duchamp bu hasarı onarmış ve sahiplenmiştir. “Étannt donnés”inse bulunan malzemeler yer alır; bunların arasında sanatçının eşi Alexina “Teeny” Duchamp ile yazlarını geçirdiği Katalan köyü Cadaqués’te edindiği eski ahşap bir kapı bulunur.

Gülmek ya da kaşı çatlatmak: Bu, tamamıyla uygundur

Felsefi ciddiyetine rağmen “Fountain” bilinçli olarak absürt ve komiktir. Gülmek uygun bir tepkidir; benzer biçimde bazı bakıcıların öfkelenip sinirlenmesini de gördüm. Bu saygısız mizahi yönü, tahriki ve sanat konvansiyonlarına başkaldırısı, eseri 1916’da Zürich’teki Cabaret Voltaire’de başlayan Dada hareketinin içinde konumlandırır; bu hareket Birinci Dünya Savaşı’nı besleyen milliyetçiliğe ve iddia edildiği kadar rasyonel değerlere karşı absurdist bir protesto olarak doğmuş, ardından Berlin, Paris ve New York’ta etkin olan uluslararası bir harekete dönüşmüş ve modern sanatı dönüştürmüştür.

Hazır nesnelerin, özellikle “Fountain”‘ın mirası aşırı değerlendirilemez. Louise Nevelson için yol açmışlar; o, çöp haline gelmiş parçaları anıtsal kolajlara dönüştürmüştür. Andy Warhol için yol açmışlardır; o da Campbell’s çorba konservelerini Amerikan kültürünün ikonlarına yükseltmiştir. Maurizio Cattelan ise 2016’da doğrudan Fountain’a yanıt olarak, 18 ayar altından dökülmüş, tamamen işlevsel bir tuvalet olan “America” adlı eseriyle bu soruların cevabını vermiştir.

Neredeyse yüzyıl sonra Cattelan, Duchamp’ın sanat değerinin nerede ikamete ettiğine dair sorularını yineler: Bu değer nesnede midir, malzemesinde mi, fiyatında mı, bağlamında mı, sanatçının fikrinde mi yoksa onu sanat ilan eden kurumda mı?

Bu da Duchamp’ın mirasının büyük paradoksuna yol açar. Sürekliliği, özgünlüğü ve içsel değeri zorlamak için kurgulanan sanat, kendisi sürekli, paha biçilmez ve ikonik bir hal almıştır.