Yapay Zeka Haberlerinin Arkasındaki İktidar Hiyerarşisi: İnovatörler, Düzenleyiciler ve Görmezden Gelen Bölgeler

43.027 İngilizce gazete makalesinin analizine dayanan yeni bir çalışma, yapay zeka (YZ) hakkında yazılan haberlerin eşitsiz bir otorite dağılımıyla kurgulandığını ortaya koyuyor. Çalışmaya göre küresel basında teknolojinin önderi olarak çoğunlukla Amerika Birleşik Devletleri, düzenleyici ve norm değerlendiricisi olarak Avrupa öne çıkarken; Çin, Afrika ve Latin Amerika ülkeleri ya anlatıdan tamamen çıkarılıyor ya da yalnızca uygulama sahası, risk kaynağı veya kalkınma gereksinimi olarak konumlandırılıyor. Çalışmayı yapan araştırmacılar, haber medyasının teknolojik değişimin aynası değil, aslında kimin konuşma yetkisine sahip olduğunu belirleyen bir anlatı altyapısı işlevi gördüğünü savunuyor.

Uluslararası İletişim Dergisinde (International Journal of Communication) yayımlanan çalışma, 31 Aralık 2024 tarihine kadar Amerika Birleşik Devletleri ve Avrupa’dan İngilizce dilinde yayınlanan gazete kaynaklarını inceliyor. Sonuçta analiz edilen koleksiyon 43.027 gazete makalesinden oluşuyor; bunların 9.684’ü Amerikadan, 33.343’ü ise Europadan geliyor. Araştırmacılar, hesaplamalı metin analizini makalelerin yorumlayıcı bir incelemeyle birleştirerek bulgularına ulaşmış.

Kim Konuşma Yetkisine Sahip?

Araştırmayı yapan ekibin başını çeken Şarj Üniversitesi İletişim ve Medya Profesörü Massimo Ragnedda, bulguların yapay zeka hikayesinde görünürlük ve otoritenin kime verildiğine dair çarpıcı bir hiyerarşıyı ortaya koyduğunu belirtiyor. “Amerika Birleşik Devletleri çoğunlukla teknolojik bir innovatör ve önder olarak konumlandırılırken, Avrupa bir düzenleyici ve norm değerlendiricisi olarak karşımıza çıkıyor,” diyor Ragnedda. Ona göre Çin, ABD ile birlikte önde gelen bir YZ gücü olmasına rağmen, “gözetim, jeopolitik rekabet ve stratejik tehditle ilişkilendirilen, son derece görünür ancak ikili (muğlak) bir rakip” olarak görünüyor. Afrika ve Latin Amerika ülkeleri gibi diğer aktörler ise anlatıdan büyük ölçüde eksik ya da yalnızca uygulama sahası, risk veya kalkınma gereksinimi olarak konumlandırılıyor.

Bulgular, YZ hikayesinde kime görünürlük ve otorite verildiğine dair çarpıcı bir hiyerarşıyı ortaya koyuyor. Amerika Birleşik Devletleri çoğunlukla teknolojik bir innovatör ve önder olarak konumlandırılırken, Avrupa bir düzenleyici ve norm değerlendiricisi olarak karşımıza çıkıyor.

Massimo Ragnedda, Şarj Üniversitesi İletişim ve Medya Profesörü

YZ ve Anlatı Kontrolü

YZ dünya çapında neredeyse her yerde mevcut olsa da, araştırmacıların bulguları, halkın YZ’ye atfettiği anlamların binlerce haber metninde yansıdığı şekilde coğrafya ve dil tarafından şekillendirildiğini gösteriyor. Ragnedda, bu örüntüyü “sözcüsel tabakalaşma” (discursive stratification) olarak tanımlıyor. Güç dengesizliğinin, “bazı aktörlerin teknolojik geleceklerin meşru yazarları ve yorumlayıcıları olarak tekrar tekrar konumlandırıldığı, diğerlerinin ise çoğunlukla yalnızca alıcı, uygulama sahası veya teknolojik değişimin nesnesi olarak ortaya çıktığı bir anlatı otoritesinin eşitsiz dağılımına” işaret ettiğini ekliyor.

Son yıllarda siyasi ekonomi alanında yapılan çalışmalar, YZ’yi yalnızca insan yaşamı üzerinde derin sonuçları olan benzersiz bir teknolojik yenilik olarak değil, aynı zamanda güç dağılımı üzerindeki rekabetler, jeopolitik rekabet ve yoğunlaşmış altyapıyla işaretli bir alan olarak görüyor. Araştırma, YZ’yi teknolojik yeteneklerinin ötesinde, iletişimsel güç, görünürlük, değer ve fırsatın eşitsiz dil kontrolü yapıları aracılığıyla yeniden dağıtıldığı bir eşitsizlik rejimi olarak da çerçeveliyor.

Bu çerçevede haberi teknolojik değişimin aynası olarak değil, bir anlatı altyapısı olarak kavrayıyoruz. Bu altyapı, YZ’nin kamuya anlaşılır hale geldiği ve bazı aktörlerin innovatör, düzenleyici, tehdit veya yokluk olarak konumlandırıldığı sözcüsel ve kurumsal bir sistemdir.

Massimo Ragnedda ve arkadaşları, Araştırma Ekibi

Anlatının Altyapısı Olarak Haber

Bulgular, odak noktasını YZ’nin dünyayı dönüştürme ya da onu yok etmeye katma potansiyelinin ötesine, başka bir güç biçimine taşıyor: Bu teknolojinin ne anlama geldiğini biçimlendirmeye kim sahip?

Çalışma, YZ hakkında küresel tartışmayı nüanslı bir ışık altında inceliyor. Ragnedda’ya göre YZ “sadece ne hakkında konuştuğumuzu belirlemiyor; aynı zamanda teknoloji hakkında konuşma yetkisine sahip kiminin tanındığı ve kimin geleceklerinin hayal edilmeye değer bulunduğunu belirlemeye de yardımcı oluyor.” Araştırmanın analizi, YZ’yi yalnızca teknolojik bir altyapı olarak değil, aynı zamanda bir anlatı altyapısı olarak da değerlendiriyor. “YZ hakkında tekrar tekrar anlatılan hikayeler, kimin önderlik ettiği, kimin düzenlediği, kimin tehdit ettiği, kimin faydalandığı ve kimin çoğunlukla duyulmadığına dair algıları şekillendirmeye yardımcı oluyor,” diyor Ragnedda.

Araştırmacılar, bulgularının daha geniş sonuçları olduğuna inanıyor. “Çalışma, çerçeveleme, kaynak hiyerarşileri ve tematik vurgunun YZ’nin sembolik coğrafyasını nasıl şekillendirdiğini göstererek iletişim araştırmalarına katkı sağlıyor. Bu sayede makale, temsilin betimleyici analizlerinin ötesine geçerek küresel medya sistemlerinde anlatı otoritesinin yapısal bir hesabını ileri sürüyor,” yazıyor ekip.

Sorun dolayısıyla yalnızca YZ’yi kimin inşa ettiği değil; YZ’nin ne anlama geldiğini kimin belirlediği ve hangi sesin eksik olduğu.

Massimo Ragnedda, Araştırma Ekibi Lideri

Uluslararası İletişim Dergisinde 2026 yılında yayımlanan ve Massimo Ragnedda ve arkadaşlarının imzasını taşıyan “News Media, Narrative Authority, and the Global Ordering of Artificial Intelligence” başlıklı çalışma, yapay zeka haberlerinin sıradan bir yansıması değil, aslında küresel düzende kimin önde geldiğini belirleyen bir iktidar yapısı olduğunu bir kez daha hatırlatıyor. Çalışmanın tam metnine Şarj Üniversitesi aracılığıyla ulaşılabiliyor.