Evrim Erkek ve Kadın Zihnini Nasıl Şekillendirdi? Yeni Kitap ve Biyolojik Belirleyicilik Eleştirisi

Psikolog Steve Stewart-Williams’ın evrimsel psikoloji alanındaki yeni kitabı A Billion Years of Sex Differences: How Evolution Shaped the Minds of Men and Women (Cinsiyet Farklılıklarının Bir Milyar Yılı: Evrim Erkek ve Kadın Zihnini Nasıl Şekillendirdi), cinsiyetler arası psikolojik farklılıkların kökenine dair bilim dünyasındaki kadim doğa-çevre (nature-nurture) tartışmasını yeniden alevlendirdi. Kitap, erkek ve kadın zihninin doğal seçilim baskıları altında farklı biyolojik donanımlarla şekillendiğini ve doğanın toplumsal yetiştirilmeye kıyasla çok daha baskın olduğunu savunurken, çağdaş kültürel evrim kuramcıları ve nörobilimciler bu yaklaşımın insan zihninin esnek doğasını göz ardı ettiğini belirtiyor.

Evrimsel psikoloji literatüründe sıkça tartışılan cinsel yönelim, fiziksel saldırganlık eğilimi, mekânsal algı ve risk alma gibi standart cinsiyet farklılıklarının değişmez biyolojik çekirdeklerden mi yoksa toplumsal roller ile biyolojinin karşılıklı etkileşiminden mi kaynaklandığı sorusu, bilim insanlarını iki farklı kuramsal hatta bölmüş durumda.

Doğa ve Yetiştirilme İkilemi: Zihin Sabit Bir Donanım mı?

Stewart-Williams kitabında, insan zihninin boş bir levha (tabula rasa) olmadığını vurgulayarak, zihnin atalarımızın hayatta kalma ve üreme mücadeleleri sırasında özelleşmiş ‘güdü ve aygıtlar’ koleksiyonu olduğunu ileri sürüyor. Yazara göre erkek ve kadın zihinleri, eş rekabeti ve çocuk bakımı gibi farklı evrimsel gereksinimler sebebiyle hafif farklı tasarımlara sahip. Örneğin erkeklerin birden fazla eş arayışına veya yüksek riskli rekabete daha yatkın olduğu, kadınların ise yavru bakımına odaklı korumacı güdüler geliştirdiği öne sürülüyor.

Buna karşın eleştirmenler, bu yaklaşımın insan evriminin en belirleyici özelliğini ıskaladığını kaydediyor. İnsan türü, yaklaşık altı milyon yıl önce diğer insansı maymunlardan ayrıldığından bu yana sadece biyolojik genleriyle değil, kültürel olarak aktarılan sosyal yapay nesneler, normlar ve esnek kurumlar inşa ederek hayatta kaldı. İnsan beyni, sabit içgüdüler kümesinden ziyade, içinde yaşadığı kültürün dinamiklerine göre yapılandırılan son derece uyarlanabilir bir organ niteliği taşıyor.

Sosyal Rol Teorisi: Biyoloji mi Rolleri Belirler, Roller mi Zihni?

Stewart-Williams, toplumsal cinsiyet rollerinin ve hiyerarşilerin nihayetinde doğuştan gelen psikolojik farkların bir sonucu olduğunu iddia ediyor. Ancak psikolojide güçlü bir konuma sahip olan Sosyal Rol Teorisi, sürecin tam tersi yönde işlediğini savunuyor: Psikolojik cinsiyet farklılıkları, biyolojik farklılıkların sebep olduğu iş bölümlerinin ve kültürel normların bir neticesidir.

Sosyal rol teorisine göre, fiziksel güç gereksinimleri, gebelik ve emzirme gibi temel üreme biyolojisi gerçekleri, insan topluluklarında iş bölümünü belirli bir yöne sevk etmiştir. Çocuk doğuran ve emziren kadınlar, bebek bakımını sekteye uğratmayacak toplama, hazırlama ve bakım işlerine yönelirken; erkekler uzak mesafeli avcılık veya savunma gibi görevleri üstlenmiştir.

Fakat bu iş bölümü zamanla sabit birer kültürel norma, inanç sistemine ve cinsiyet ideolojisine dönüştü. Toplumlar, bu rolleri meşrulaştırmak için kurallar ve beklentiler üretti. Bireyler de doğdukları andan itibaren bu beklentilerle sosyalleşerek kendi psikolojik yönelimlerini ve becerilerini bu rollere uygun şekilde inşa etti.

“İnsan zihni elbette boş bir levha değildir; ancak zihnimizi şekillendiren en güçlü evrimsel adaptasyonumuz, biyolojik belirlenimcilik değil, kültür üretme ve kültürel sistemler içerisinde şekillenebilme esnekliğidir.”

— Prof. Cordelia Fine, Melbourne Üniversitesi

‘Cinsiyet Eşitliği Paradoksu’ İddiası ve Kültürlerarası Gerçekler

Biyolojik belirleyiciliği savunanların en sık başvurduğu argümanlardan biri, ‘cinsiyet eşitliği paradoksu’ olarak adlandırılan tezdir. Bu teze göre, İskandinav ülkeleri gibi refah düzeyi ve cinsiyet eşitliği yüksek toplumlarda, kadın ve erkeklerin kişilik özellikleri ve meslek tercihleri arasındaki uçurumun daralmak yerine daha da genişlediği iddia edilir. Stewart-Williams, kısıtlamaların kalktığı toplumlarda ‘doğanın’ serbest kalarak gerçek eğilimlerin ortaya çıktığını savunur.

Oysa kültürlerarası geniş çaplı araştırmalar bu tezi derinden sarsan bulgular ortaya koymaktadır. Örneğin düşük ve orta gelirli ülkelerde yapılan ergenler arası fiziksel kavga sıklığı araştırmalarında, bazı ülkelerde erkeklerin kadınlardan 8 kat daha fazla kavgaya karıştığı görülürken, bazı kültürlerde bu fark neredeyse kapanarak 1.2 kata kadar inmektedir. Eğer fiziksel saldırganlık farkı yalnızca katı bir genetik programlama olsaydı, kültürler arasında böylesine devasa bir değişkenliğin görülmesi imkânsız olurdu.

Ayrıca son yıllarda yayımlanan hakemli metodolojik incelemeler, cinsiyet eşitliği paradoksu iddialarının kullanılan uluslararası eşitlik endekslerindeki yöntem kusurlarından ve değişkenlerin karmaşık doğasından kaynaklandığını, evrensel bir biyolojik kural sayılamayacağını göstermektedir.

Fetal Hormonlar ve Oyuncak Tercihleri: Nöroloji mi, Sosyal İşaretler mi?

Kitabın biyolojik kanıt olarak sunduğu bir diğer alan, gebelik sırasındaki hormon maruziyetidir. Özellikle anne karnında yüksek androjen hormonuna maruz kalan kız çocuklarında (konjenital adrenal hiperplazi – CAH) görülen davranışlar incelenmektedir. CAH tanısı alan kız çocuklarının araçlar, silahlar ve inşaat oyuncakları gibi ‘erkek oyuncaklarına’ daha fazla ilgi gösterdiği bilinmektedir.

Ancak gelişim psikolojisi deneyleri, çocukların oyuncak tercihlerinde hormonal etkilerden çok daha karmaşık bir mekanizmanın devrede olduğunu gösteriyor. İlkokul çağındaki çocuklara daha önce hiç görmedikleri, cinsiyetten bağımsız nötr nesneler sunulduğunda ve bu nesneler rastgele ‘erkekler için’ veya ‘kızlar için’ şeklinde etiketlendiğinde; çocuklar derhal kendi cinsiyetlerine atfedilen nesneye güçlü bir bağlılık göstermektedir.

Bu bulgu, insan evriminin asıl mirasının belirli oyuncaklara yönelik nörolojik bir devre değil, toplumsal cinsiyet normlarını hızla tespit edip kendi grubuna uyum sağlama güdüsü (kültürel hassasiyet) olduğunu kanıtlamaktadır.

Babalık Biyolojik midir, Kültürel midir?

İnsan türünü diğer canlılardan ayıran en temel fark, biyolojik kategorilerin dahi kültürel olarak yeniden tanımlanabilmesidir. Örneğin hayvanlar aleminde babalık davranışı çoğunlukla genetik olarak programlanmış katı şablonlarla yürütülürken, insan toplumlarında babalık rolleri muazzam bir çeşitlilik sergiler.

Orta Afrika’daki Aka Pigmeleri üzerinde yürütülen antropolojik saha araştırmaları, Aka babalarının günlerinin yaklaşık yarısını (%47) bebeklerini kucaklarında veya bir kol mesafesinde tutarak geçirdiğini ortaya koymuştur. Emzirme haricindeki tüm besleme, temizleme, yatıştırma ve bakım faaliyetlerini annelerle eşit derecede üstlenen bu babalar, modern Batı toplumlarındaki geleneksel ‘mesafeli baba’ modelini tamamen geçersiz kılmaktadır.

Sonuç: Donmuş Bir Biyoloji Değil, Kültürle Büyüyen Bir Zihin

Doğal seçilimin insan anatomisi ve fizyolojisi üzerinde cinsiyet temelli farklılıklar yarattığı inkâr edilemez bir biyolojik gerçektir. Ancak evrimin insan zihnine bahşettiği en büyük devrim, onu dar biyolojik kalıplara kilitlemek yerine; değişen çevrelere, yeni teknolojilere ve zengin kültürel sistemlere uyarlanabilen benzersiz bir esneklik kazandırmış olmasıdır.

Erkek ve kadın zihninin işleyişi, milyar yıllık donmuş bir genetik yazgının değil; biyolojik potansiyellerimizin kültürel tecrübeler, sosyal öğrenme ve toplumsal rollerle durmaksızın etkileşime girdiği dinamik bir sentezin ürünü olmaya devam etmektedir.